Vesti 
Evolucija porodice od patrijarhalne ka modernoj za decu je bila bolna i puna iskušenja. Umesto života u brojnoj višegeneracijskoj porodici, deca su se našla u samoći porodice sa jednim roditeljem
Ubrzana industrijalizacija i urbanizacija u razvijenim zemljama Evrope i Severne Amerike tokom 20. veka i nezapamćeni naučno-tehnološki progres (masovna primena novih tehnologija biomedicine, komunikacija i informisanja) u drugoj polovini veka donose dalju radikalnu modernizaciju života u ovim društvima sa do tada nezabeleženim stepenom rasta proizvodnje hrane i mnogih drugih materijalnih dobara. Izuzetan porast društvenog proizvoda i javne potrošnje i poboljšanje materijalnih uslova života u industrijski razvijenim zemljama, uz unapređivanje zdravstvene zaštite koje je ostvareno zahvaljujući uspesima moderne medicine, dovode do korenitih promena u strukturi oboljevanja i umiranja stanovništva (proces poznat pod nazivom epidemiološka tranzicija). Iskorenjeni su mnogi tradicionalni uzroci visoke smrtnosti i kratkog životnog veka stanovništva - akutne zarazne bolesti, poremećaji ishrane i dr. Radikalnim obaranjem dotadašnjih visokih stopa smrtnosti majki, odojčadi i male dece sredinom 20. veka postignuti su revolucionarni uspesi u poboljšanju zdravstvenog stanja mladih naraštaja, uz značajan porast očekivanog srednjeg trajanja života.
Modernizacija života bitno je izmenila karakter višegeneracijske patrijarhalne porodice. Masovno zapošljavanje, odnosno ekonomska samostalnost žena i početak korišćenja hormonske kontracepcije od 60-tih godina 20. veka podstiču opadanje stope rađanja dece. Potpuno razdvajanje polne aktivnosti i biološke reprodukcije, kako u bračnim odnosima, tako i u drugim oblicima polnog opštenja, omogućeno lako dostupnim sredstvima moderne kontracepcije, praćeno je u zemljama Zapadne Evrope medijskom vulgarizacijom i tržišnom eksploatacijom humane seksualnosti. Dok je u ovim zemljama korišćenje kontraceptivnih sredstava postalo široko prihvaćeno još u periodu pre legalizacije abortusa, u istočnoevropskim zemljama abortus je, zbog rane liberalizacije zakona o prekidu trudnoće, usvojen kao oblik kontrole rađanja znatno pre nego što su moderna kontraceptivna sredstva postala dostupna. Sa druge strane, snižavanje visokih stopa smrtnosti odojčadi i male dece, koje je roditeljima dalo sigurnost u pogledu njihovog preživljavanja i osposobljavanja za privređivanje, uticalo je na promenu stava roditelja u odnosu na željeni broj dece. To je, uz druge razloge, doprinelo usvajanju nižih reproduktivnih normi i kontinuiranom opadanju stopa nataliteta (tzv. demografska tranzicija ili tranzicija fertiliteta).
POKOLEBANA HUMANOST Pored unapređenja materijalnih uslova života, obrazovanja i zdravstvene zaštite stanovništva u razvijenim industrijskim zemljama 19. i naročito 20. vek doneli su i porazne posledice: dva svetska rata, revolucije i genocidi odneli su u periodu od 1914-1945. godine samo u Evropi oko 140 miliona ljudskih života, sa rastućim brojem žrtava među civilima, posebno decom i ženama. Takva tragična iskustva duboko su pokolebala veru evropskog čoveka u humanost i superiornost kulture Zapada, u solidarnost među ljudima i generacijama, u svetinju života, braka i porodice. Naime, sveukupnost tog iskustva i naročito modernizacija materijalnog života, zasnovana na diktatu profita, dovela je do ubrzanih i dubokih promena u individualnoj i društvenoj svesti i napuštanja religijskih i socijalnih normi buržoaskog društva. Nadiruća potrošačko-hedonistička životna filosofija, dominacija individualizma i odbacivanje solidarnosti, kolektivnog i nacionalnog interesa, donose samoživost i otuđenje čoveka u savremenoj materijalističkoj kulturi, pri čemu se kao isključiva osnova životnog stava i ponašanja vidi sopstveno blagostanje.
U oblasti odnosa među polovima stvara se sistem vrednosti suprotstavljen autoritetu zajednice, odnosno pravu Crkve i države da regulišu brak, porodicu i rađanje dece. Moderna shvatanja o pravu individue na slobodu izbora (zasnovana na idejama iz doba renesanse i Francuske revolucije) i progresivni socijalno-istorijski proces emancipacije žene koju je proklamovao socijalizam, doprinose nestabilnosti odnosa između žene i muškarca i ubrzavaju razgradnju patrijarhalne porodice - najstarije biološke i socijalne zajednice u ljudskoj vrsti. Emancipacija žene, jedan od civilizacijski najprogresivnijih društvenih procesa, odvijala se tokom 20. veka u izuzetnom složenim i dubokim promenama materijalnog i duhovnog života svetske zajednice. U razvijenim industrijskim zemljama postignuti su epohalni uspesi u ostvarivanju rodne ravnopravnosti u oblasti prava na školovanje, obrazovanje, zdravstvenu zaštitu, profesionalnu i socijalnu promociju žene. Istovremeno, međutim, iskazala su se i mnoga iskušenja i stranputice emancipacije žene među kojima se pitanje uspešnog usklađivanja profesionalnog i socijalnog samoostvarivanja i biološke funkcije pokazalo za sada kao nerešiv problem. Tokom relativno kratkog perioda opstajao je model tzv. nuklearne porodice, koju čine oba roditelja i sve manji broj dece. Od 80-tih godina 20. veka u većini razvijenih industrijskih zemalja sve je prisutnija "porodica" u kojoj, pored jednog-dva deteta, postoji samo jedan roditelj, najčešće majka. Već danas se 30-50 odsto dece, a u pojedinim socijalnim i etničkim zajednicama i više, rađa van braka, odnosno podiže u takvoj "porodici". S obzirom na neizbežnu potrebu višegodišnje zaštite i vaspitanja dece, pitanje dugoročnih posledica razgradnje patrijarhalne porodice ostaje otvoreno i bez odgovora.
RADIKALNA PROMENA BRAKA Korenita promena u seksualnom i reproduktivnom ponašanju individua raskinula je hiljadugodišnju, religijskim i socijalnim normama utvrđenu, uslovljenost polne aktivnosti i braka. Institucija braka i novi oblik odnosa među polovima - kohabitacija u mnogim zemljama Evrope već su dobili isti društveni status. Najjasnija indicija da religiozna i društvena svrha tradicionalne porodice, kao biološko-socijalne zajednice za rađanje i podizanje dece, sve više gubi smisao i punu društvenu zaštitu predstavljaju prvi primeri izjednačavanja socijalnog statusa heteroseksualne i homoseksualne bračne zajednice u nekim zemljama zapadne Evrope. Takve radikalne promene odnosa društvene zajednice prema braku, porodici i rađanju dece, koje se u savremenoj kulturi usvajaju u ime osnovnih ljudskih prava i sloboda individue, kao i prava tzv. manjinskih grupa, ne vode, međutim, računa o kolektivnom interesu. Time se istovremeno dovodi u pitanje i ravnopravnost onih heteroseksualnih brakova i porodica u kojima se rađaju i podižu deca neophodna za biološki i ekonomski opstanak svakog društva.
Na početku 21. veka veoma niske stope fertiliteta i depopulacija postali su zajednička karakteristika celokupnog stanovništva Evrope. Taj demografski fenomen, zabeležen samo na zalasku ranijih ciklusa evropske civilizacije (antička Grčka i Rim) ne pobuđuje, bar za sada, dužnu pažnju političke elite u Evropi. Savremena evropska kultura odbacila je, naime, monoteističku dogmu o svetinji života, braka i porodice, odnosno mudrost eleusinskih misterija, a u jednoj od ključnih civilizacijskih dilema (pravo individue na slobodu izbora, na jednoj strani i pravo zajednice na biološki opstanak, sa druge strane) opredelila se za pravo individue, ili drugim rečima, umesto Erosa, izabrala Tanatos.
O pravu na život začetog ljudskog bića ne govori čak ni poznata Konvencija o pravima deteta, usvojena 20. 11. 1989 godine u Generalnoj skupštini UN i ratifikovana od strane skoro svih zemalja sveta, sa izuzetkom SAD i Somalije. Konvencija u članu 6. ističe da „svako dete ima neotuđivo pravo na život", dok se u članu 1. naglašava da se „u svrhu ove Konvencije detetom smatra svako ljudsko biće ispod 18 godina". Za razliku od Deklaracije o pravima deteta, usvojene u Generalnoj skupštini UN 1959. godine, u kojoj se ističe da su „detetu, s obzirom na njegovu fizičku i mentalnu nezrelost, potrebni posebna zaštita i briga, uključujući odgovarajuću pravnu zaštitu kako pre tako i posle rođenja", u Konvenciji se period od začeća do rođenja deteta ne pominje, čime se implicitno ukazuje da začetak nije ljudsko biće i time legalizuje pravo žene na abortus.
NUKLEARNA PORODICA U borbi za materijalno blagostanje porodice mnogi roditelji u savremenoj kulturi zanemaruju odgovornosti i obaveze u podizanju i vaspitanju dece, prepuštajući ih destruktivnim uticajima medija, ulice i lažnih sistema vrednosti. Individualizam i egoističan oblik "samoostvarivanja" jednog od roditelja, sukobi njihovih uverenja i interesa dodatno razaraju brak i porodicu koji moraju počivati na ljubavi, poverenju i solidarnosti. Stoga je evolucija porodice od patrijarhalne ka modernoj za decu bila bolna i puna iskušenja. Umesto zajedničkog života u brojnoj višegeneracijskoj porodici, deca su se odjednom našla u samoći nuklearne porodice, odnosno porodice sa jednim roditeljem. Osobito složen i težak je položaj dece u porodici sa razvedenim roditeljima. U modernoj porodici, uz često odsutne ili prezauzete roditelje i izloženost dece štetnim uticajima profitnog interesa masovne potkulture (koji su u deci i adolescentima našli idealnu ciljnu grupu), ispoljili su se različiti oblici rizičnog ponašanja mladih (tzv. "novi morbiditet"). Poremećaji seksualnog i reproduktivnog zdravlja (polno-prenosive infekcije, adolescentne trudnoće i abortusi) uzrokovani nerazumno ranim stupanjem u polne odnose, zloupotreba psihoaktivnih supstanci, porast povreda i nasilja i epidemija gojaznosti imaju ogromne, ne samo zdravstvene, već i socijalne i demografske posledice.
Brak i porodica suočavaju se u savremenoj kulturi sa mnogim problemima koji ugrožavaju ulogu roditelja u podizanju i vaspitanju dece. Ipak, dok su još mala, veoma nezrela i nespremna za životnu borbu, deci je neophodno bar jedno mesto u kojem će im biti pružena nežnost i sigurnost, bez obzira da li su ili nisu „dobra i poslušna". Takav odnos moguć je samo u porodici i sa svojim roditeljima i on je za ceo život temelj samopouzdanja i vere u sebe.
VIZIJA NOVOG ODNOSA Dominacija „novog svetskog poretka" okončala se iznenadno krajem prve decenije 21. veka finansijskim i ekonomskim kolapsom neoliberalnog oblika kapitalističkog poretka. Neposredni efekti nastale globalne krize dostižu dramatične razmere, a karakter budućih međunarodnih odnosa i posledice po sisteme socijalne i zdravstvene zaštite, stanje porodice i razvitak stanovništva za sada je teško predvideti. Nada u stvaranje multipolarnog svetskog poretka, zasnovanog na ravnoteži ekonomskih interesa, ideoloških i religijskih uverenja ključnih činilaca međunarodne zajednice, donosi viziju novog obrasca humanih i dostojnih odnosa među polovima kao preduslova obnove porodice, rađanja dece i odbrane života.
_____________
LITERATURA
1. Zaštita reproduktivnog zdravlja mladih : Priručnik za lekare, USAID, Kragujevac: Impres, 2006.
2. Konvencija o pravima deteta, Generalna skupština UN, 20.11.1989.
3. Obnavljanje stanovništva i zaštita reproduktivnog zdravlja. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1999.
4. Uredba o zdravstvenoj zaštiti žena, dece, školske dece i studenata, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 49/95.
5. Van de Kaa D. 1. Europe and its Population: The long vienj. In: van de Kaa D. et all. (eds.). European Populations: Unity in Diversity. Kluver Academic Publishers, The Netherlands, 1999.
( 7 ocena )
