Isprepletani tragovi Obrenovića i Karađorđevića

Gotovo je nemoguće pešačiti više od deset minuta, a ne ući u ulicu koja nosi ime članova neke od dve dinastije vladara u modernoj istoriji Srbije

U jezgru nekadašnje kneževine i kraljevine, a današnje republike gotovo je nemoguće pešačiti više od deset minuta, a ne ući u ulicu koja nosi ime članova neke od dve dinastije

Na jednom kraju Stari dvor, obeležje Obrenovića, na drugom Novi dvor, rezidencija Karađorđevića. Dva zdanja dve srpske dinastije koje su našom zemljom vladale u 19. stoleću i prvoj polovini 20. već pun vek razdvajaju zelenilo i cvećnjaci danas Pionirskog, nekada Dvorskog parka. Ali, samo letimičnim pogledom na mapu šireg centra prestonice čini se da su se sudbina, istorijske i političke okolnosti, a pre svega donosioci važnih odluka, poigrali sa ove dve dinastije u prethodnih nekoliko decenija.

U centru glavnog grada nekadašnje kneževine i kraljevine, a današnje republike, Obrenovići i Karađorđevići prilično su isprepletani.

Gotovo je nemoguće pešačiti više od deset minuta, a ne ući u ulicu koja nosi ime članova neke od dve dinastije vladara u modernoj istoriji Srbije. A može se desiti da pešak više od sat vremena ne napusti monarhističke ulice. U takvoj situaciji bi se našao onaj ko bi krenuo sa vrha Bulevara kralja Aleksandra, pa išao sve do Kralja Milana. Neupućeni bi zbog brojnosti naziva ulica sa predznakom kralj, knez, kneginja, kraljica… čak mogli da pomisle da je Srbija i danas monarhija.

Centralna prestonička saobraćajnica – Bulevar kralja Aleksandra, najčuveniji je u gradu, jer kada se kaže „na Bulevaru” zna se na koji se misli. Ipak, on nosi i veliku zabunu. Otkada mu je, posle decenija komunističkog naziva Bulevar revolucije, 1997. vraćen stari naziv, koji je nosio od 1896. do 1945, mnogi Beograđani su dugo bili uvereni, a neki su i danas, da se on zove po kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću – Ujedinitelju. Ali spomenik i više tabli na zgradama jasno ukazuju da je posvećen poslednjem Obrenoviću, kralju Aleksandru koji je sa kraljicom Dragom mučki ubijen u Majskom prevratu 1903. godine, posle koga su Srbijom u naredne četiri decenije vladali Karađorđevići.

A da se burne istorijsko-političke okolnosti nisu postarale da ulice u centru grada na svakih nekoliko decenija menjaju imena, možda bi jedan predstavnik Karađorđevića i danas povezivao kralja Aleksandra i kraljicu Dragu. Jer na jednom od uglova, nedaleko od zgrade Tehničkih fakulteta, sa Bulevara se skreće u Ulicu kneginje Zorke, a iz nje u Krunsku koja se početkom 20. veka zvala Ulica kraljice Drage.

Ovde nije kraj. Kneginji Zorki kum je bio knez Mihailo Obrenović. Ćerka crnogorskog kralja Nikole Prvog Petrovića se kasnije udala za Petra Karađorđevića, koji je na srpski presto došao ubrzo posle Majskog prevrata. Neupućeni bi se možda zapitali zašto se onda ulica posvećena Zorki ne zove Kraljice Zorke, ali majka Petrovog naslednika na prestolu Aleksandra nije doživela krunisanje supruga, jer je preminula 1890.

I dok ulica posvećena Zorki preseca najlepši deo Vračara, ulica posvećena njenom mužu Petru, prvom kralju Srbije iz dinastije Karađorđević, jeste pešačka i saobraćajna arterija jednog od najznačajnijih kulturno-istorijskih delova Beograda, veza Kosančićevog venca i Dorćola. I u ovom delu grada sudbina se poigrala sa dinastijama. Ulica kralja Petra, koja se tako zvala od 1904. do 1946. i ponovo od 1997, ukršta se sa najpoznatijim gradskim štraftom – Knez Mihailovom, nazvanom po sinu Kneza Miloša i kumu Petrove Zorke. Knez Mihailova jedna je od malobrojnih kojoj nijedna vlast ime nije menjala koliko god ono bilo monarhističko.

Kao što nikome nije palo na pamet da dira Knez Mihailovu, niko nije dirao ni ulicu koja se decenijama zove po njegovom ocu – Kneza Miloša. A tek njenih 1.870 metara, koji se prostiru na teritoriji Starog grada, Vračara i Savskog venca pripovedaju zanimljivu priču. Pre nego što je Knez Mihailova postala glavno gradsko šetalište, epitet glavnog korzoa sa lepim kućama i cvetnim baštama imala je upravo Miloša Velikog. Njime je, kako beleže hroničari, volela da prolazi i kraljica Natalija Obrenović sa sinom Sašom, poslednjim kraljem Srbije iz dinastije Obrenović.

Ovom ulicom su, kako se navodi u više izvora, 1868. godine proletele i kočije sa knezom Mihailom, smrtno ranjenim u Topčideru, a na uglu sa današnjom Masarikovom 1921. godine odigrao se i jedan od nekoliko pokušaja atentata na kralja Aleksandra Karađorđevića.

Ova ulica je i svojevrsna simbolična spona Obrenovića u današnjem Beogradu jer se ukršta sa još tri saobraćajnice sa imenima Obrenovića – Kraljice Natalije, Kralja Milana, Kralja Aleksandra, ali i Krunskom (nekada Kraljice Drage).

I upravo na raskrsnici kod Kneza Miloša, ulice Kraljice Natalije i Kralja Milana najbliže su jedna drugoj. Saobraćajnice koje nose imena po roditeljima poslednjeg kralja iz dinastije Obrenović takoreći su paralelne i ni na jednoj tački se ne dodiruju, već se razilaze. Kralja i kraljicu koji su se rastali za života ni donosioci gradskih odluka nisu uspeli da spoje na nekoj raskrsnici. Ali, ulice Kralja Milana, kao i Kneza Miloša ipak nešto značajno spaja –dvorovi.

Ako su donosioci odluka u gradu znali da vešto iskoriste istorijske podatke i upotrebe ih na terenu, onda su to najbolje uradili u neposrednoj okolini dvorova.

I jedan i drugi okrenuti su ka Trgu Nikole Pašića, nazvanom prema političaru koji je predsednik Ministarskog saveta bio i u doba Obrenovića i u doba Karađorđevića.

Dvorski kompleks je do pedesetih prošlog veka imao i pravu arhitektonsku sponu. Između zgrada Starog i Novog dvora do pred kraj pedesetih nalazilo se velelepno zdanje Maršalata dvora, arhitekte Momira Korunovića, koje je, iako je preživelo rat, uklonjeno odlukom tadašnjih gradskih urbanista. Da li bi ovo reprezentativno zdanje, arhitekte koji je projektovao zgradu pošte u Savskoj (sa starom fasadom) i Starog DIF-a, moglo da bude rekonstruisano ne zna se. Ali, godinama se dobar deo građana zalaže da se Pionirskom parku vrati naziv Dvorski u skladu sa prvobitnom namenom.

Beograd je dvema dinastijama počast odavao ne samo imenovanjem ulica, nego i drugih zdanja. Na mestu današnjeg Brankovog mosta do Drugog svetskog rata nalazio se znatno raskošniji Most kralja Aleksandra Karađorđevića. Ni Pančevački most nije oduvek na današnjem mestu. On je nasledio predratni lučni Most kralja Petra Drugog Karađorđevića.

Dvojica monarha po kojima su pre rata nazvani mostovi danas nemaju nijednu ulicu. Tek nedavno po kralju Aleksandru Prvom nazvana je obala od Ušća do hotela „Jugoslavija”. I opet eto mesta simbolici – obala posvećena njemu proteže se od mesta gde se nekada nalazio njegov most do hotela koji se i dalje zove po zemlji čiji je on bio vladar.

Za razliku od kralja, njegova supruga kraljica Marija pre nekoliko decenija u Beogradu dobila je svoju ulicu, podelom Ulice 27. marta na dva dela. I jedan njen kraj izbija na studentski dom sa imenom kralja Aleksandra, dom koji gleda na bistu Aleksandra Obrenovića.

Jedan studentski dom tridesetih i četrdesetih 20. veka zvao se i po kraljici Mariji, današnja „Vera Blagojević”. Često se smatra da se kod nas odluke donose naprečac, jedna od pre nekoliko godina bila je vrlo dobro promišljena. Godine 2014. u Ovči je dotadašnje izdvojeno odeljenje OŠ „Vasa Pelagić” iz Koteža postalo samostalna škola „Kraljica Marija”. Simbolika je nađena u tome što je kraljica bila rumunska princeza, a u delu Beograda u kome je po njoj nazvana škola živi više pripadnika ove nacionalne manjine.

Školu sa svojim imenom ima i poslednji kralj iz dinastije Karađorđević. Po Petru Drugom zove se osmoletka na Vračaru, a epitet najstarije nosi ipak škola nazvana po Petru Prvom u istoimenoj ulici u velelepnom zdanju arhitekte Jelisavete Načić.

Čast kruni
Ulice danas imaju i Karađorđe, Jevrem Obrenović, kneginja Ljubica Obrenović, kao i knez Aleksandar Karađorđević. Ipak, čast srpskoj kruni i njenoj istoriji kroz vekove odata je direktno imenom jedne jedine ulice – Krunske. Današnji naziv prvi put je nosila od 1872. do 1896, onda od 1904. do 1946. i konačno od 1997. Ova „monarhistička” ulica, kao i Kneza Miloša, svojevrsna je ulica ambasada. U njoj su diplomatska predstavništva Španije, Turske, Brazila, Belgije, Mađarske, BiH…

 

Autor Dejan Aleksić

 

Izvor Politika, 26. februar 2018.