Mario Stefanov: London se vraća na stare imperijalne pozicije

Nakon Bregzita, kao formalnog raskida s EU, Velika Britanija, zadržavajući i dalje neformalnu moć u Evropi, vraća se u saglasju s američkom politikom na stare pozicije imperijalne moći

Uporedo s formalnim povlačenjem iz Evropske unije, London ubrzano gradi temelje nove uloge Velike Britanije na globalnom planu. To se odvija kroz jasno izraženu nameru postupnog povratka britanskog uticaja na stare imperijalne pozicije, s kojih se Britanija povukla 60. -ih i 70. -ih godina prošlog veka.

Velika Britanija počela je veliki program prebacivanja vojnih efektiva na bliskoistočni teren i na tamošnju poveznicu Evrope i Azije, kao i jačanje vojnih pozicija u Aziji kroz reafirmaciju starih vojnih savezništava s Australijom, Novim Zelandom i bivšim kolonijama, Malezijom i Singapurom. Njihov, s vremenom zapostavljeni odbrambeni sistem „Five Power Defense Arrangements“ (FPDA), koji su pretvoriili u temelj višestrukih unilateralnih vojnih sporazuma, sada se pod direktnim uticajem Londona i Australije ponovo budi. Sve se to vremenski poklapa s procesima koje je pokrenuo Bregzit, tako da postoji dovoljno pokazatelja na temelju kojih se britansko izvlačenje iz Evropske unije i težnje za jačanjem pozicija na Bliskom istoku i Azijsko-pacifičkoj regiji mogu dovesti u uzajamnu vezu. Glavni oslonac novog britanskog nastupa u Aziji i na prostorima Indijskog i Tihog okeana je Australija, koja je opet, nimalo slučajno, nakon početka britanskih napora za povratkom uticaja na ta područja počela široku rekonstrukciju svoje ratne flote i pokrenula veliki program izgradnje novih ratnih brodova okeanskih sposobnosti, prilagođenih za delovanje na velikim udaljenostima od matičnih baza. Krajem januara ove godine australijski premijer Malkolm Ternbul otvoreno izjavljuje: “Nismo dovoljno razvijali našu vojnu industriju i naročito pomorsku silu i to moramo ispraviti“. O reafirmaciji uloge i jačanju unutrašnjih veza unutar FPDA odbrambenog saveza svedoči „Bela knjiga“, o stanju i projekcijama razvoja odbrambenih sposobnosti Novog Zelanda, objavljena u junu 2016. godine, u kojoj se izričito navodi kako bi „Novi Zeland, kao dugogodišnji član FPDA, zajedno s ostalim saveznicima, uključujući Veliku Britaniju i Australiju, u slučaju vojne pretnje Malezije ili Singapura bio spreman da izvrši sve svoje obveze koje bi pred njega postavio savez i konkretna situacija.“

Signali namere za povratak na stare geopolitčke pozicije nekadašnjeg carstva ili barem povrat na stanje pre glasnog Vilsonovog “povlačenja britanskih snaga istočno od Sueca”, već su duže vremena prisutni u geostrateškim razmišljanjima političkog i vojnog vođstva Velike Britanije, a povremeno se, radi pridobijanja potpore, probijaju u medijski prostor. Gradi se slika kako je britansko povlačenje vojnih snaga iz prostora nekadašnjeg kolonijalnoga carstva bila velika greška, koju je sada, u dogovoru i u skladu s interesima SAD, britanskog strateškog partnera i ostalim moćnim državama tzv. “Anglosfere”, pre svega Australije, sada potrebno ispraviti.

Naime, u januaru u 1968. godine, tadašnji britanski premijer Harold Vilson i njegov ministar odbrane Denis Hejli, objavili su da će se britanske trupe do 1971. godine potpuno povući iz svojih baza u Jugistočnoj Aziji, istočno od Adena, uključujući i trupe raspoređene u Maleziji i Singapuru, Persijskom zalivu i Maldivima. Masovno povlačenje snaga uistinu je izvršeno, a umesto Vilsonove odrednice crte povlačenja „istočno od Adena“ uobičajio se izraz „istočno od Sueca“, koji je trebalo da dramatično ukaže na razmere povlačenja i slom britanske kolonijalne politike. Britanske vojne snage i dalje su u većoj ili manjoj meri bile prisutne u tom području, ali su trajne vojne baze ukinute.

U aprilu 2013. godine, britanski tink-tenk “Royal United Services Institute“ objavio je, kako se Velika Britanija nalazi u procesu strateškog povratka na pozicije „istočno od Sueca“. Prema tom izveštaju, u tišini se obnavlja trajno britansko vojno prisustvo u Persijskom zalivu, u bazama u Ujedinjenim Arapskim Emiratima, Omanu i Bahreinu. Posebno je indikativan deo izveštaja “Royal United Services Institute“ u kojem se tvdi kako London planira do 2020. godine glavninu svojih trupa iz Nemačke i Evrope da trajno prebaci u svoje baze u Persijskom zalivu i strateško težište s Evrope repozicionira na azijsko-pacifičku regiju radi potpore američkoj politici u sučeljavanju s Kinom. Britanske trupe, povučene iz Avganistana, takođe su većim delom raspoređene u zalivske baze. Izveštaj je koindicirao s uspostavljanjem britanskog regionalnog mornaričkog zapovedništva (Royal Navy’s UK Maritime Component Command-UKMCC) u Bahreinu, a krajem 2013. godine načelnik britanskog Glavnog štaba general Dejvid Ričards utvrdio je da će „nakon Avganistana sledeće mesto koncentracije naše vojne sile biti u Zalivu.“ I konačno, u decembru 2014. godine, britanski ministar odbrane Majkl Falon potvrđuje otvaranje velike pomorske baze u Bahreinu i britanski povratak na stare pozicije: “Ova nova baza je na tragu trajne ekspanzije britanske ratne mornarice i omogućiće Velikoj Britaniji slanje većih ratnih brodova i flotnih sastava kako bi se ojačala regionalna stabilnost. Ponovo se vraćamo u Persijski zaliv.“ U svakom slučaju, otvoren je obrnuti proces Vilsonovom povlačenju – britanski povratak na pozicije „istočno od Sueca“.

Stoga mnogi analitičari u korelaciju dovode dva istorijskapovlačenja- Kameronov Bregzit i Vilsonovo povlačenje istočno od Sueca. Vilsonov potez bio je primarno sračunat na prebacivanje britanskih snaga iz Azije i Bliskog istoka na evropsku pozornicu radi potpore SAD-u i evropskim saveznicima u sučeljavanju s tadašnjom sovjetskom silom. Kameronov potez, ponovo u dogovoru sa Vašingtonom, treba da oslobodi britanske snage, ali u obrnutom smeru.

U decembru 2016. godine, premijerka Tereza Mej, na Samitu šest država Veća za saradnju u Zalivu (Gulf Cooperation Council – GCC) predvođenih Saudijskom Arabijom, najavila je aktivniju i trajnu britansku vojnu ulogu na području Bliskog istoka i Persijskog zaliva, kako kroz vojnu saradnju s državama članicama GCC-a tako i kroz prisutnost britanskih vojnih snaga. Najavila je ukupna britanska ulaganja od 3 milijarde funti u sledećih deset godina na izgradnji odbrambenog sistema i britanskih pozicija u toj regiji. Britanija jasno izražava želju za preuzimanjem uloge vodeće sile u Persijskom zalivu u saradnji s naftanim divovima, arapskim monarhijama iz GCC-a, Saudijskom Arabijom, UAE, Kuvajtom, Bahreinom, Omanom i Katarom, koji će omogućiti kontrolu bliksoistočnog energetskog bazena i strateških smerova koji povezuju Evropu i Aziju. Već sada London je u vazduhoplovnoj bazi Al Minhad, južno od Dubaija u UAE, bazirao RAF-ove borbene avione ,,Tornado” i ,,Jurofajter tajfun”. Britanske pomorske snage baziraju se u omanskoj luci Dukum i u Bahreinu, a kolika je moć na tom prostoru raspoređenih aviona svedoči saopštenje ministarstva odbrane Velike Britanije iz decembra 2016. godine, prema kojem su njihovi avioni u kampanji protiv ISIL-a izbacili i lansirali 11 puta više bombi i projektila nego na vrhuncu sukoba u Avganistanu.

Nova vizija „globalne Velike Britanije“, u britanskom političkom životu i među britanskom političkom elitom sve se jače iskazuje od početka ovog veka, a naročito nakon 2016. godine, kada je London, po odluci o napuštanju EU, trebalo da definiše novu ulogu države na globalnom nivou. Na povratak na stare imperijalne pozicije u obliku izgradnje globalne Velike Britanije, koja na svetskoj pozornici deluje i instrumentima „meke ali i tvrde moći“, posebno insistiraju premijerka Tereza Mej i ministar spoljnih poslova Boris Džonson. Koreni takvih promišljanja mogu se pratiti još iz ranih 60- ih godina, kada su postale očigledne namere britanske politike za vojnim povlačenjem iz prostora nekadašnjeg carstva. Tako već 1962. godine, predviđajući šta namerava britanska politika, Din Ačeson, državni službenik za vreme predsednikovanja Harija Trumana, izjavljuje, kako je „Velika Britanija izgubila carstvo ali, nažalost, još nije pronašla svoju novu ulogu“, sugerišući da se Britanija ne bi trebala povlačiti sa svojih globalnih pozicija i svoje geoekonomske i geopolitičke opcije vezivati uz Evropu i njenu integraciju koja je tada tek počela da se stvara. Nakon Vilsonovog povlačenja britanskih snaga s pozicije „istočno od Sueca“ britanska politika nastavila je da održava živom opciju globalnog britanskog uticaja, pa je 1975. godine tadašnji britanski premijer Džejms Kalahan britansku ulogu u svetu opisao kao silu koja svoju volju sprovodi elementima „meke moći“ temeljem iskustava iz dugačkog kolonijalog razdoblja. Bivši britanski premijer Toni Bler 1999. godine ponovo je ukazao kako Britanija ima globalni uticaj kojega se ne želi odreći i otvorio mogućnost povratka britanske vojne sile na prostore s kojih se povukla. Zajednička vojna intervencija u Iraku sa SAD-om iz vremena Blerove vladavine potvrdila je s jedne strane očiglednu volju za povratkom britanske vojne moći na stare pozicije, a s druge strane strateško partnerstvo s Vašingtonom.

Nova uloga Velike Britanije kroz reafirmaciju njene pozicije globalne sile, sada uz instrumente meke moći i uz sve veću ulogu britanske vojne sile, gradi se kroz jačanje starih saveza i stvaranjem novih savezništava širom sveta. Novi britanski ministar odbrane Gavin Vilijamson u govoru prilikom preuzimanja funkcije izrekom je to potvrdio. Bivši američki državni službenik Džon Keri utvrdio je kako je na svetskoj pozornici potrebno „više Britanije.“ Japanski premijer Šinzo Abe bio je još eksplicitniji kada je 2016. godine izjavio kako se „nada da će se Velika Britanija vratiti u Aziju i pridoneti osiguranju bezbednosti i stabilnosti regije.“ Nedugo potom, britansko ratno vazduhoplovstvo održalo je prve zajedničke vežbe s japanskim vazduhoplovnim snagama. Kako je već navedeno, u zemljama zaliva povratak britanskih snaga bio je obeležen otvaranjem nove pomorske baze u Bahreinu i rekonstrukcijom pomorske baze u Omanu. Velika Britanija nastavlja intenzivnu vojnu saradnju i održavanje zajedničkih vojnih vežbi s Australijom, Novim Zelandom, Singapurom i Malezijom. Britanska premijerka potpisuje ugovore o vojnoj saradnji s Turskom, a nakon toga i odbrambeni sporazum sa Poljskom.

Svakako britanska agenda širenja diplomatske i vojne moći prema Bliskom istoku i dalje prema Aziji u potpunosti je usklađena s američkom politikom, kojoj odgovara aktivnije delovanje Britanije, posebno ukoliko bi britanske pomorske snage, koje su trenutno u fazi opsežne rekonstrukcije i nove izgradnje, osiguravale bokove američkog geopolitičkog nastupa i omogućile američkoj vojnoj moći koncentrisanje na Tihi okean, središnje mesto sukoba s Kinom.

Očigledno, nakon Bregzita ubrzano je ono što je mnogo ranije započeto. Velika Britanija vraća se na stare imperijalne staze i prebacuje vojne snage na azijsko-pacifičko područje u dogovoru s SAD-om i ostalim saveznicima i državama s posebnim vezama iz „anglo sfere“. Američka politika takođe prebacuje i jača snage na Pacifiku radi konfrontacije s najvećim konkurentom Kinom. To novo ratište je pretežno pomorsko, pa je, stoga, uključivanje Velike Britanije, kao tradicionalne pomorske sile s uporištima u regiji Indijskog okeana i Pacifika, od ključne važnosti za američku i savezničku strategiju.

Kina je u Južnom kineskom moru, pretvarajući ostrva u vojne baze, stvorila pomorsko odbrambeno područje koje bi trebalo da posluži kao operativna osnovica za delovanje kineske ratne mornarice koja je proteklih decenija iz obalne mornarice prerasla u flotu otvorenog mora. Njeno područje delovanja je na Pacifiku, Indijskom okeanu, Crvenom moru i dalje preko Sueckog kanala prema Sredozemlju, po rutama kuda se prostire pomorska komponenta kineskog novog puta svile. Kineski program, poznat i pod nazivom „One Belt, One Road“, u martu 2015. je prihvatio kineski parlament i on je postao strateški dokument kineske spoljne politike. Čine ga dve komponente, kopneni put izvoza i trgovine „Silk Road Economic Belt“ (SREB) i pomorski put „Maritime Silk Road“ (MSR). Kopneni put svile protezao bi se na zapad preko Rusije i istočne Evrope, a jedna njegova grana išla bi preko Središnje Azije i Bliskog istoka prema Sredozemlju i Africi. Pomorski put svile protezao bi se preko Tihog i Indijskog okeana, sa zahvatom Persijskog zaliva, do Crvenog mora, Sueckog kanala i Sredozemnog mora i na kraju severnog Jadrana, Rijeke i Venecije, koji bi bili središta daljnje trgovine prema unutrašnjosti Evrope. Kineski plan je na kraju stvoriti ogromni trgovački koridor koji bi povezivao Aziju, Evropu i Afriku i pokrivao populaciju od preko 4 milijarde stanovnika.

Cilj koncentracije američkih, britanskih i savezničkih vojnih snaga i flotnih sastava u Indijskom i Trihom okeanu, Crvenom moru i Persijskom zalivu kontrola je pomorskih linija komunikacije i tački prigušenja pomorskog prometa – Malajski tesnac, Ormuz, Bab-el Mandeb, Suecki kanal i Gibraltar, kojima se prostire kineski pomorski put svile. Nadalje, istim pomorskim putevima ali u obrnutom smeru prostiru se pravci projekcije geoekonomske i geopolitičke moći Evropske unije i Nemačke kao njene najmoćnije sile. Glavni interes Evropske unije na Indijskom i Tihom okeanu je neometan i siguran transport njihove robe i promet robe koju uvozi. Kao važan akter globalne trgovine Evropska unija se oslanja na pomorske linije komunikacija u Indijskom okeanu koje moraju biti sigurne za transport robe namenjene izvozu iz Evropske unije i uvozu u nju. Poziciranjem na pomorske linije komunikacija Indijskog i Tihog okeana britanska, američka i saveznička pomorska sila bila bi u mogućnosti blokirati trgovačke pravce Evropske unije i njenih najmoćnijih država prema Bliskom istoku i Aziji i istovremeno ugroziti pomorske puteve velike kineske strategije „novog puta sile“.

Kontrola svetskih mora postaje prioritet i stari američki admiral i geostrateg Alfred Tejer Mahan bio bi oduševljen kada bi mogao videti oživotvorenje svoje strateške vizije o vladavini nad svetskim morima, iznesene u njegovom najznačajnijem delu, knjizi „The Influence of Sea Power Upon History, 1660–1783“ izdane davne 1890. godine. Mahan je utvrdio da onaj ko kontroliše more kontroliše ceo svet. Širom sveta otvara se nova bitka, bitka za kontrolu mora i pomorskih komunikacija. One su, kako je i predvideo Mahan i nejgovi sledbenici, žila kucavica svetske ekonomije kojima teku sirovine, energenti i trgovina. Azijsko-tihookeanska regija, Indijski i Tihi okean područja su gde se prelamaju interesi najmoćnijih globalnih sila i na kojima još niko nije ostvario prevlast. Britanska pomorska moć stoga je američkom savezniku potrebna na tim područjima.

S druge strane povratak na stare imperijalne pozicije efektivne političke i vojne kontrole pravaca projekcije britanskih geoekonomskih i geopolitičkih interesa nema bez kontrole velikih pomorskih prostranstava, pomorskih puteva svetske trgovine i transporta energenata. A za to je potrebno ponovo izgraditi ratnu brodogradnju i osposobiti britansku flotu kako bi mogla ponovo, sada u saradnji s američkim i ostalim saveznicima iz anglosfere, vladati svetskim morima. Na političkom planu, uporedo s reafirmacijom britanske pomorske moći, London, nakon odluke o napuštanju Evropske unije, učvršćuje vojne, političke, gospodarske i kulturalne veze sa svojim starim saveznicima. Nakon Bregzita, kao formalnog raskida s EU, Velika Britanija, zadržavajući i dalje neformalnu moć u Evropi, vraća se u saglasju s američkom i politikom saveznika iz tzv. anglosfere na stare pozicije imperijalne moći.

 

Izvor Geopolitika, 16. mart 2018.