Saudijska Arabija gubi ulogu lidera islamskog sveta

Gubitkom međunarodnog ugleda Rijad ubrzano gubi i neformalnu poziciju vodeće muslimanske zemlje

Ubistvo saudijskog insajdera i novopečenog disidenta Džamala Kašogija u saudijskom konzulatu u Istanbulu dodatno je pogoršalo već neko vreme zategnute odnose Ankare i Rijada. Otkako je 2003. godine došao na vlast, Redžep Tajip Erdogan postepeno se uspinjao ka poziciji jednog od vodećih sunitskih državnika, uklanjajući jednu po jednu prepreku u vidu sekularnih stranaka i nekada neprikosnovene turske armije, baštinice Ataturkove vizije sekularne Turske. Ovaj ozbiljan incident predstaviće Erdogana kao glas razuma i modernog političara u odnosu na regenta Mohameda bin Salmana, koji je za manje od dve godine otvorio brojne unutardinastičke i regionalne frontove.

Potpuno je svejedno da li je novinar-obaveštajac zadavljen, živ sečen, spakovan u kese ili rastopljen u kiselini pa bačen u kanalizaciju. Ovi bizarni detalji kojima mediji i Erdogan licitiraju pred javnošću poslužiće za uspostavljanje novih unutar-sunitskih odnosa pošto je Erdogan u velikoj meri popularniji od saudijske dinastije, iako je i sam poznat po progonu opozicije i neposlušnih novinara.

ČAK I LOBISTI DIŽU RUKE
Iako Trampova administracija i Netanjahuova vlada nominalno stoje iza regenta – prva da bi nastavila lukrativne poslove sa naftom i oružjem, a druga zbog iranske vojne pretnje – neke od evropskih zemalja, poput Nemačke, obustavile su pregovore o prodaji svog naoružanja Rijadu. Da stvari nisu tako jednostavne pokazuje i to što su nakon Kašogijevog nestanka američke firme za lobiranje, kojima Saudijska Arabija plaća i po 100.000 dolara mesečno da bi peglale njen imidž u SAD, raskinule te ugovore. Ove firme kontaktiraju svakog senatora, posebno one koji se nalaze u komitetima za spoljne poslove i bezbednost gde donose odluke o tome da li će vlada podržati  “reformski kurs” MBS-a i prodati mu oružje za rat u Jemenu.

Saudijska Arabija, kao jedna od najznačajnijih američkih saveznica u regionu, upetljana je u građanski rat u Jemenu, gde skoro četvrtu godinu ne može da odnese prevagu uprkos vojnoj premoći nad šiitskim pobunjenicima, a istovremeno ima otvorene unutardinastičke sukobe koji mogu dovesti u pitanje opstanak Kuće Sauda. U poslednje vreme, Vašington gubi strpljenje vršeći pritisak na saudijske vlasti da otpočnu pregovore sa Hutima kako bi se stavila tačka na ovaj sukob koji se pretvorio u humanitarnu katastrofu.

Hutski borci u Jemenu obilaze mesto gde je pala saudijska raketa

Saudijska Arabija istorijski je brana prodoru levih i sekularnih ideologija u region i kao takva bila je i ostala značajan faktor u Arapskoj ligi. Poslednjih 30 godina ova kraljevina počinje sve više da se meša u međunarodnu politiku i jedan je od glavnih finansijera skoro svih radikalnih sunitskih grupa u svetu. Ipak, sve to nije smetalo jordanskom kralju Abduli, koji i sam ima problema sa džihadistima, da bude jedna od glavnih zvanica na skoro završenom “pustinjskom Davosu” koga je organizovao MBS. Po svoj prilici, jordanski kralj će nastojati da održi savezništvo i sa Erdoganom i sa MBS-om zato što Jordan ima strateško partnerstvo sa obe države. Turska i Jordan imaju brojne ugovore o uvozu, dok se sa Rijadom planiraju mega-projekti poput izgradnje kanala koji bi povezao Mrtvo i Crveno more, a koji bi koštao oko 10 milijardi dolara nakon završetka svih potrebnih faza.

Saudijska Arabija je jedna od zemalja koja decenijama kroz različite vidove ,,pomoći” plaća Aman da ne eksploatiše svoje izvore nafte kako se ne bi poremetila geopolitička ravnoteža u regionu, obzirom da svaka od zemalja nastalih nakon raspada zapadnoevropskog kolonijalizma ima posebnu ulogu koju decenijama igra, a jordanska je da bude hotel za izbelice i da zavisi ne od svojih resursa već od međunarodne pomoći. Kada su krenule pobune i nemiri 2011. godine, Rijad i zalivske države su odmah dale milijarde dolara kako bi ojačali hašemitsku poziciju, a neke od tih poljuljanih režima Jordan je branio time što je slao svoju policiju i vojsku Bahrein.

Regent Mohamed bin Salman poznat je po oštrim stavovima prema Damasku i Teheranu, pa je kao takav pogodan saveznik Trampove administracije koja se sve više vojno uključuje u sirijski građanski rat, preko svojih ,,savetnika” i specijalaca koji se nalaze u severoistočnom delu zemlje. Za vreme vladanja MBS-a došlo je i do raskola sa Katarom koji se nakon toga približio Iranu, Turskoj i Rusiji.

IZAZOVI PRED RIJADOM
Politički gledano, Saudijska Arabija ne može da razvije kritičko mišljenje unutar svog društva, pogotovo dok su vojno angažovani u Jemenu i dok sami predstavljaju deo tekućih regionalnih problema. Na domaćem planu pred njima stoje izazovi ekonomskih reformi, modernizacije i bezbednosti, pošto radikalne sunitske grupe smatraju dinastiju nedovoljno islamskom i popustljivom prema zapadnim centrima moći. Reforme koje su započete nalaze se u senci unutrašnjih trvenja i težnji MBS-a da potpuno kontroliše sve poluge vlasti i fizički eliminiše domaće konkurente. S jedne strane saudijske službe decenijama potpaljuju muslimane u regionu, na Kavkazu i Balkanu, a sa druge te grupe direktno pokušavaju da svrgnu dinastiju.

Dugoročni interes saudijske dinastije jeste da se regionalni sukobi polako okončavaju da se ne bi prelili na saudijsku teritoriju, tako da je neophodno završiti ratove u Jemenu i Siriji. Samo stabilan region može da stvori uslove  ekonomskog i društvenog razvoja, a Bliski istok decenijama kuburi sa elementarnom stabilnošću. Ukoliko bi Saudijska Arabija odigrala konctruktivnu ulogu u okončanju ovih ratova, to bi pomoglo i korigovanju odnosa sa druge dve vodeće islamske države u regionu – Iranom i Turskom. Ne deluje verovatno da će odnosi između Rijada i Teherana postati srdačni, ali bi primirivanje animoziteta bilo dobro za obe strane, dok bi dalja eskalacija otvorila nove frontove.

Ukoliko zaista misli da opstane na tronu i decenijama upravlja jednim od najvećih proizvođača nafte, MBS bi morao da promeni svoj stil upravljanja, pošto je već pokazao suludu bahatost koja je u tolikoj meri kontraproduktivna da ga na kraju može koštati glave, a ne samo vlasti. Biće interesantno videti u kom će se pravcu odvijati i plan da se formira ,,sunitski NATO” pod američkim patronatom, čiji bi glavni cilj bilo blokiranje Teherana. Finansijeri te alijanse bili bi Kuvajt, Ujedinjeni Arapski Emirati, Katar, Bahrein, Oman i Saudijska Arabija, a “mišići” bi trebalo da budu Egipat i Jordan.

Mohamed bin Salman, saudijski prestolonaslednik

Bilo kako bilo, bez obzira da li će se formirati ,,sunitski NATO” ili će sve ostati u domenu medijskih spekulacija, Rijad bi trebalo da zabrine to što gubitkom međunarodnog ugleda ubrzano gubi i neformalnu poziciju vodeće muslimanske zemlje.

 

Autor je novinar sa dugogodišnjim prebivalištem u Jordanu