D. Kovačev: Umišljena superiornost nepostojećeg identiteta

Umišljena “vojvođanska superiornost” je glavno obeležje “vojvođanskog mentaliteta” koji hoće da raskoreni vojvođanske Srbe

Na političkoj pijaci zavičajne sujete, vojvođanski autonomaši prodaju svoje neznanje lakovernim i raskorenjenim neznalicama po Vojvodini kao rog za sveću. „Vojvođanski mentalitet“ nude pod nazivom „vojvođanski identitet“ upakovan u ambalažu „superiornosti“.

“Ja razumeo sam da ste vi iz ovih krajeva, čujem, iz Kikinde. (…) Što bi moj deda Ignjat rekao, ‘mi smo Vojvođani mnogo superniori u odnosu na one sa planine’, jer, zašto… Mi iz udoline, mi dalje vidimo i zvezdu, a on sa planine ne može, jer ga zaklanja drugi vrh, Mont Everest, i on kad pogleda ne mož’ da vidi, jer, ovaj… z… Je’l tako? Misim, baš smo superniorniji mi Vojvođani! [Lekar: „Moji su se u Kikindu doselili 1945. godine“.] Divni ste! Divni ljudi! Kako ste nas samo obogatili! Čitavu našu ravnicu ste obogatili čim ste došli! A ja to i kažem! Mi smo tu još kad je more bilo. Mi smo Čarnojevića dočekali. Ali vi i ovo ostalo… mislim… svako je od nekud doš’o. Je’l? Pa nije to sramota. Divni ste”.
Đorđe Čvarkov (Državni posao, ep. 482, „Psiho 2“, 13. januar 2015. godine)

Posebnog „vojvođanskog identiteta“ u srpskom narodu pre Drugog svetskog rata nije bilo. Nastanak i razvoj narodnog prosvetiteljstva, književnosti, izdavaštva, obrazovnih ustanova i štampe na teritoriji Vojvodine XVIII i XIX veka bili su izrazito nacionalno određeni. Na prostoru današnje Vojvodine u XVII i XVIII veku zaista se „pisalo i mislilo za čitav srpski narod“, kako je to primetio Jovan Skerlić. Međutim, Skerlić nije napomenuo da su onostrane Srbe (kako su tada nazivali Srbe severno od Save i Dunava) na to „pisanje i mišljenje“ nagnale teške nevolje tuđine. Uostalom, od stare slave se ne živi, a vekovi su prohujali od doba rokokoa. Davno beše, sad se pripoveda.

Najpre je propovednik Sentandrejski, Komoranski i Đurski Gavril Stefanović Venclović žaokom svojih beseda ustajao protiv nove i veoma štetne pojave. Radilo se o umišljenoj sopstvenoj veličini koja se javljala s klasnim raslojavanjem među Srbima na severu Ugarske, vrlo brzo nakon Velike seobe Srbalja: „Eda li ste vi svi spahije ili grofovi, oficiri u svome carstvu koji ste malo priznatiji, te suproć velike careve gospode u nošenjem vašim pućite se? Sela i gradove negde svoje imate? Kroz taj ponos i pêčenje božjim pokaranjem pogubili (ste) zemaljsko carstvo i gospodstvo i tako radite da se i nebesnog lišite! Niste li jednako i raja i pahori pod tuđim carstvom i gospodstvom ka i ti što su motičari i drvonoše?“

Svojim nastankom 1848. godine Srpska Vojvodina bila je izrazito srpska nacionalna tvorevina. „Posebnosti“ vojvođanskih Srba u odnosu na ostale Srbe nije bilo, a naročito nije bilo svesti kojom se oni odvajaju od svih ostalih Srba. Naprotiv, Vojvodinu su naši stari stvorili verujući da je blizu kraj habsburške imperije i otomanskog sultanata, kako bi spremno dočakali oslobođenje i ujedinjenje Srpstva.

Osobine govora u Vojvodini su bile uslovljene nejednakom izloženošću šumadijsko-vojvođanskog narečja srpskog jezika raznim činiocima. Berislav M. Nikolić je još 1954. godine doktorirao na sremskim govorima. O srpskom govoru u Bačkoj su pisali Ivan Popović, Slobodan Remetić i drugi autori. Banatske srpske govore je do kraja XX veka terenskim radom i naučnim metodom pažljivo istražila ekipa filologa na čelu sa Pavlom Ivićem. Novosadske govore, tek u naše vreme, naučno obrađuje grupa filologa objavljujući svoje radove u Lingvističkim sveskama.

VEKOVNO OPŠTE RAZOČARENjE U VOJVODINU
Tokom pregovora koji su doveli do Austrougaske nagodbe, Stari Bard je objavio gde je Srpska Vojvodina. Propašću Srpske Vojvodine naš narod je zadesilo osiromašenje i brojne nevolje, od kojih je mađarizacija bila samo jedna. Uspostavljanjem policijske svemoći (Bahovog apsolutizma) u Habsburškoj monarhiji su političke slobode obesmišljene, a opštinske i municipalne samouprave stavljene pod upravu centralne vlasti. Oslobođenje kmetova se pretvorilo u svoju suprotnost, jer su lokalne samouprave stavljene pod kontrolu županijskih vlasti u kojima je kurijalno plemstvo i dalje zadržalo odlučujući uticaj. Vladini i županijski službenici (beamteri i birovi) su se nametnuli kao vladari svake opštine i dodatno omogućili uticaj veleposedničkih komesara kao namesnika županijskog kurijalnog plemstva na selu. U privrednom smislu, usled oslobođenja kmetova bivše spahije su finansijski obeštećene. Bio je to vid subvencionisanja spahija koji je stvorio neravnopravne uslove na poljoprivrednom tržištu i ubrzao propadanje ratara, njihovo povlačenje na salaše i njihov pad u ruke zelenaša.

Naš narod je pod takvom vlašću propadao zdravstveno, moralno i duhovno, siromašio i raseljavao se. Čak i onaj romantično hvaljeni salašarski način života je bio iznuđen nevoljama – potrebama poljoprivrednog privređivanja u neravnopravnim uslovima i povlačenjem naroda u slabo urbanizovane uslove. Salaš je bio svojevrsni zbeg radi izbegavanja policijskog aparata vladarskog apsolutizma, svemoći županijskih birova i spahijskih komesara na selu.

Srpsku Vojvodinu su u tim uslovima Srbi sagledali kao uzaludni poduhvat. Znali su da je njihova Vojvodina postala mrtvo slovo na papiru, nada radi koje su uvaljeni u krvavi obračun Beča sa Mađarima. Naš veliki politički vođa Svetozar Miletić je otvoreno poručivao da je Vojvodina bila „mrtvorođenče od početka“. Znao je Miletić, čak, da javno izrekne kletvu onima koji za Vojvodinom tuguju: „Dabogda oko ispalo onome ko za njom tuguje!“

Miletićev prijatelj i saradnik, Timotije Bogoboj Atanacković je već u romanu „Dva idola“ 1851. godine opisao kako nepravedni režim habsburškog carstva uništava srpskog ratara. Oportuni lični i politički pragmatizam, narodna malodušnost, apatija, panika i negativizam su na teritoriji Vojvodine postali teško nasleđe podanika umirućeg poretka „Bolesnika na Dunavu“ koji se grčevito borio da održi feudalnu „superiornost“ lokalnog plemstva na narodnoj grbači. Preostali lično i imovinski slobodni Srbi nekadašnjeg Velikokikindskog distrikta, avtonomnih opština i ukinute Vojne granice, ekonomskim, finansijskim i socijalnim sredstvima pretvarani su u ono što su mrzeli: u podložnike komesara, birova i beamtera – u županijske paore.

U pesmi Ratar, Đura Jakšić je na najsažetiji mogući način opisao stanje našeg naroda u Austriji. Isti proces imovinskog i moralnog pada srpskih ratara u socijalno podložništvo lokalnim županijskim gospodarima je prikazao Milutin Jakšić pripovetkom „Mita Brodar“, u književnom časopisu Stražilovo 1884. godine.

Prirodu provincijalnog „gospodskog visokog društva“, koje je u savezu sa nakupcima, zelenašima i političkim oportunistima (srpskim rodoljupcima i mađaronima) upravljalo lokalnim poretkom do propasti Austrougarske, detaljno je prikazao Miloje Čiplić u nedovršenom romanu „Tamnice“ iz 1941. godine (objavljen tek 1954). Upravo je ovo licemerno a dekadentno „visoko društvo“ provincije dunavske monarhije predstavljalo sebe „kulturno superiornim“ kako bi svom parazitskom društvenom statusu dalo legitimitet. Ne slučajno, taj manir habsburške provincijalne kulture u formi „vojvođanske superiornosti“ najpre je zarazio srpske veleposednike s područja Vojvodine u doba Kraljevine SHS („dunđerce“, kako ih je po svedočanstvu Milutina Jakšića srpski narod nazivao s otvorenim prezirom). Vek kasnije taj manir „kulturne superiornosti“ ponovljen je među vojvođanskim autonomašima.

UMIŠLjENA “SUPERIORNOST” VOJVOĐANA
Još je Ivan Ivanić (rodom iz Bačkog Gradišta) uočio da njegovi zavičajci doseljeni u Srbiju iz Vojvodine zauzimaju stav o „superiornosti“ kada ne uspevaju da se uklope u novu sredinu. U pripovetki „Beli konj“ („Zora“, 1899) prikazao je ličnost jednog brbljivog varoškog vagabunda, kafanske pijanice i pomodara neznanog porekla koga nazivaju Peka Rakić. Peka je nervozan čovek koji ima problem uklapanja u sredinu nakon doseljenja u Srbiju. Taj je koristio neke upadljive osobine vojvođanskih govora zbog kojih su ga smatrali Banaćaninom i zvali ga Šojka.

Ivanić je o tom uobraženom čoveku zapisao: „Po urođenom srpskom separatizmu (je) smatrao da su Vojvođani `krem i elita` srpskog naroda, potomci starog iseljenog plemstva, dok je Srbe u ostalim srpskim zemljama smatrao za potomke starih Nemanjićkih ‘prijinara’, seljaka“.Kao važan dokaz posebnosti nepostojećeg „identiteta“ onoga što danas nazivaju „Vojvođanima“, i savremeni vojvođanski autonomaši danas ističu nekakvu vojvođansku „kulturnu superiornost“. Pošto ne mogu da objasne od čega se sastoji nepostojeći identitet, oni govore i pišu o „razlikama između Vojvođanskih Srba i drugih Srba“. Čak ističu da između ostalih razlika postoji i „genetska“!

U prilog svoje teze o „vojvođanskoj superiornosti“ autonomaši povremeno izdvajaju jedan stav iz rada Jovana Cvijića: „Severni Srbi sa područja nekadašnje Srpske Vojvodine su kulturološki razvijeniji, politički prosvećeniji i emancipovaniji od drugih Srba sa podneblja nekadašnjeg Turskog carstva. Oni su prvi stvorili srpsku kulturnu instituciju Maticu srpsku”. Ovakav argument, pored vojvođanskih autonomaša, veoma vrednuju i beogradski poluintelektualci koji nemaju pojma da su, na primer, Akademija nauka i Univerzitet u Beogradu osnovani znatno pre nego slične ustanove u administrativnom centru APV.

Naročito nemaju pojma da je u doba između dva svetska rata deo rukovodstva Matice srpske bio obuzet zbrkanim zamislima o „vojvođanskoj civilizaciji“, pa sasvim zapustio delatnost ove ustanove na prostoru južno od Save i Dunava. Upravo radi suprotstavljanja takvim fabulacijama, osnovano je još 1923. godine u Beogradu Udruženje Vojvođana.

SAMOKRITIČAN STAV UMESTO UMIŠLjENE “SUPERIORNOSTI”
Veoma davno, znatno pre Jovana Cvijića, naši stari su znali koliko su daleko od „superiornosti“ unutar svog naroda. Najbolji narodni sinovi to stanje nisu krili, niti ga ulepšavali. Svom narodu nisu laskali, već su svom snagom napadali mračne strane svojih sunarodnika u zavičaju. Primere takvog rada kod Đure Jakšića, Milutina Jakšića i Miloja Čiplića sam pominjao u ranijim tekstovima. Na svoj način je o tome istinu objavljivao i Radivoj Simonović, somborski lekar rodom iz Srema (Ledinci), koji je bio blizak saradnik Jovana Cvijića. Simonović nije žmurio na brojne karakterne mane i štetne navike našeg naroda. Sa medicinskog stanovišta, na osnovu statističkog i terenskog ispitivanja naroda kao celine, njegov pogled je bio izrazito objektivan i analitički, a njegovi naučni sudovi kritički. Bio je jednako kritički nastrojen i prema prosvetiteljskom racionalizmu, i prema nacionalnom romantizmu.

Brižljivim naučnim radom je uzrok narodnog propadanja otkrio u gradskom načinu života, urbanizaciji i industrijalizaciji. Vizionarski, on je nadu da će strana privredna ulaganja unaprediti život osudio kao „idolopoklonstvo“. Još pre devet decenija Simonović je „trgovački bilans“ (danas se radije govori o BDP-u), kojim se dokazivala „korisnost“ stranih ulaganja, nazivao „primerom samoobmane“. Više je vrednovao planinski način života od ravničarskog, a u okviru ravničarskog, više je vrednovao život u selima razbijenog tipa i na salašima od seoskog i naročito gradskog života.

Kao naročito štetne pojave u narodu Simonović je označio nekoliko njih koje se javljaju u nadrikulturi: visoko vrednovanje dokolice, pijanstvo, popuštanje patrijarhalnog morala, besposličenje i političarenje. Urbanizovanija panonska oblast, koja se brzo industrijalizovala, dakle, ne samo da u kulturnom i antropološkom smislu nije bila superiorna, već su se u njoj brže, masovnije i temeljnije ispoljavale sve štetne pojave.Protiv socijalnog raslojavanja i gospodske uobraženosti, još u doba rokokoa XVIII veka, javno je propovedao Gavril Stefanović Venclović, a „gospodsku“ umišljenost, nacionalnu prevrtljivost, intelektualno epigonstvo i ćiftinski tvrdičluk varošana je iz sve snage u XIX veku ismevao Jovan Sterija Popović. Duševno, moralno i imovinsko propadanje srpske građanske klase i zanatlija je fotografski detaljno prikazaivao Jakov Ignjatović, a odnarođenost malograđana je posebno ismejao Stevan Sremac u Pop Ćiri i pop Spiri, čim se malograđanština pojavila u srpskom selu.

Još šezdesetih godina XIX veka je Matica srpska otvorila javnu raspravu o uzrocima narodnog propadanja. Tim povodom je o stvarnom stanju narodnom svedočio Đorđe Natošević objavljujući 1867. godine svoju knjigu pod naslovom Zašto naš narod u Austriji propada. Iste godine je oštrom kritikom obavestio svoj narod o uzrocima propadanja Stevan V. Popović (Čika Steva) objavljujući ogled pod nazivom Kako možemo napredovati. Slika stanja naroda u Vojvodini koju su oni zabeležili daleko je od ma kakve „superiornosti“.

Godine 1871. je o užasnom stanju, nehigijeni i primitivizmu na selu Vojvodine javno svedočio anonimni autor u članku “Kako žive naši seljaci” novosadskog Glasa javnosti.

Mladi Veljko Petrović,u pesmi Vojvodino stara, zar ti nemaš stida?, 1912. godine nemilosrdno kritikuje gospoštinu svog zavičaja koji je u stanju sramne dekadencije i zaboravlja narodne ideale. U knjizi Srbi u Banatu (pogl. Versko-moralni život, 1941), Dobrivoj Nikolić takođe daje neumoljivu sliku propadanja narodnog morala. Sva svedočanstva najboljih sinova našeg naroda nikako ne prikazuju sliku „superiornosti“ Srba sa područja Vojvodine, već sliku propadanja seljaštva, dekadencije građanstva i odnarođenosti najvišeg društvenog sloja.

EVROPSKI MULTIKULTURALIZAM U VOJVODINI
Suprotstavljanje Evropi je tradicija naše kulture u Vojvodini. Davno su naši stari prevazišli skeptičan stav prema Evropi i zauzeli negativan. Još se Đura Jakšić o Evropi vrlo negativno izrazio u čak dve svoje pesme: Jevropi 1867. i Jevropski mir 1871. godine.

Boško Tokin (rodom iz Čakova) je bio prvi obrazovani filmski kritičar u svetu. Poput Veljka Petrovića i Stanoja Stanojevića i on je tokom Prvog svetskog rata učestvovao u albanskoj golgoti Srbije. Sa Ljubomirom Micićem i Ivanom Golom je Boško Tokin 1921. godine uobličio Manifest zenitizma koji je postao osnov jedinog srpskog stvaralačkog pokreta evropskog značaja, koji je uz to bio izrazito kritički orijentisan prema suštini evropske civilizacije. Danas smo svedoci evropske propasti koja će uskoro postati toliko očigledna da je nikakva propaganda neće sakriti od opšte javnosti.

Uporni Banaćanin je nastavio delatnost i kada je pokretačka snaga braće Micić malaksala, mada je Tokin brzo napustio zenitizam. U svom romanu Terazije, Tokin je još 1932. godine književno prikazao potpunu dekadenciju evropeizovanog srpskog građanskog društva u susretu s kriminalom, nemoralom i vladarima u senci (pojavom koja se danas popularno naziva duboka država). Tokin je anatomski objektivno prikazao stanje dekadencije građanskog društva, za razliku od ranije satiričnih načina Nušića i Domanovića.

Vojvođanski autonomaši su zauzeli sasvim suprotan stav prema Evropi, i propast naše Vojvodine pod njihovom upravom su deceniju i po krpili nadom u svoju evropsku regiju. Najgrlatiji od svih autonomaških lidera Vojvodine je čak voljom Vučićevog režima nagrađen mestom predsednika Odbora za evrointegracije Skupštine Republike Srbije!

Jedini izuzetak je Laslo Vegel koji je vojvođanskim autonomašima, baš povodom evropskog identitata, poručio istinu: „S obzirom na to da nije uobličen jedan jedinstveni evropski identitet, nema ni evropske javnosti, evropske misli, tako da nije uobličena ni jedna evropska politička zajednica. A bez toga federalna Evropa je puka iluzija. Istovremeno, zbog temeljnih promena u svetu i u Evropi, nije više bio moguć ni povratak među davno proverene okvire nacionalne države. Evropejac se stoga oseća kao na ničijoj zemlji, bez doma i domovine“ (Ikebana multikulturalizma, Autonomija info, 15. januar 2015.).

ZGAZILA SI NAUK DOSITEJA SVOGA
Iako nije monumentalna, srpska kultura je veličanstvena. Pravovremeno je uočavala svaku narodnu nevolju i upozoravala svoj narod na nju. Odnarođenje, površnost, pomodarstvo, uobraženost, pa čak i prikrivanje karakternih nakaznosti grotesknim izmišljanjem vlastite „superiornosti“, bivalo je u srpskoj kulturi severno od Save i Dunava razobličavano odmah kao štetna pojava.

Srpska kultura je u Vojvodini oduvek bila prosvetiteljski nadahnuta, naglašeno samokritički nastrojena, suprotstavljena svim štetnim pojavama, a unutar nje je od početka postojao i naglašeno skeptičan stav prema Evropi. Umišljena „superiornost“ je u Vojvodini oduvek smatrana vidom prostakluka, neprosvećenosti i raznih karakternih izopačenosti prikrivenih pomodarstvom i „urođenim separatizmom“. Tako je i danas.

Autonomaška (ne)kultura u današnjoj Vojvodini predstavlja naš zavičaj samo onim što nije predstavljalo vrednost u srpskoj kulturi. Pošto sve lepo, dobro i korisno u Vojvodini na sebi nosi pečat srpske kulture, vojvođanski autonomaši kao „autentično vojvođansko“ promovišu danas ono što je u Vojvodini naša narodna kultura prezirala. Radi se o „vojvođanskom mentalitetu“ koga je još pre devet decenija osudio veliki Milan Kašanin. Upravo da se ne bi otkrila sadržina tog „vojvođanskog mentaliteta“, vojvođansko autonomaštvo se iz petinih žila trudi da među raskorenjenima u Vojvodini razvije svojevrsni rasprosvetiteljski manir.

Našu Vojvodinu u tom autonomaškom rasprosvetiteljskom maniru danas predstavljaju groteskne ličnosti čija paradigma je srpskoj kulturi dobro poznata. Radi se o liku Đorđa Čvarkova (u tumačenju Dimitrija Banjca). Prikazujući lik frustrirane tvrdice na državnom poslu s pilićarskim shvatanjem „modernosti“ i „superiornosti“, savremena srpska dramska umetnost Vojvodine je pokazala da dostojno nastavlja svoje kulturne uzore.

Izrazita samouverenost o vojvođanskoj „superiornosti“ je bila i ostala obeležje „vojvođanskog mentaliteta“ koji uporno hoće da izmisli „vojvođanski identitet“ kako bi vojvođanske Srbe raskorenio. Raskorenjeni svojim izmišljotinama prikrivaju činjenicu da vojvođansko autonomaštvo svom zavičaju za skoro sto godina nije bilo u stanju da doprinese ma čime lepim, dobrim i korisnim.

 

Izvor Srpski stav, 26. februar 2019.