Зграда Предсједништва БиХ у Сарајеву (Фото: Wikimedia/Ex13)

Tražeći okvir za Bosnu i Hercegovinu

Da li uopšte postoji državotvorni temelj i državni okvir u kojem Bosna i Hercegovina može opstati i funkcionisati kao država?

Da bismo odgovorili na pitanje da li je Bosna i Hercegovina moguća kao država, prvo se moramo pozabaviti pitanjem šta je to danas država, budući da je koncept državne zajednice varirao kroz istoriju. Današnji koncept države nije isti kao u vreme kada je Platon pisao svoje čuveno delo Država (odnosno Republika). Teoretičari se uglavnom slažu da danas živimo u vestfalskom sistemu državnih zajednica, nastalih na zgarišitima evropskog Tridesetogodišnjeg rata koji je okončan sredinom 17. veka. Tada je francuski vladar Rišelje, koji je, paradoksalno, bio katolički kardinal, odlučio da u Tridesetogodišnjem ratu podrži protestante, pravdajući svoju odluku interesima francuske države, što je šokiralo Evropu u kojoj je vekovima političko opredeljivanje država u ratnim sporovima vršeno po verskom ključu. Tada nastaje sintagma koja se i danas često može čuti: raison d’Etat, odnosno „državni razlog“.

Potom, početkom 19. veka – a naročito nakon evropskih revolucija iz 1848. godine – rađa se evropski nacionalizam, a sa njim i ideja nacionalne države, suprotstavljena dotadašnjem imperijalnom okviru, koji sve više počinje da gubi primat, da bi potpuni krah doživeo tokom Prvog svetskog rata u kojem su nestale tri imperije. To nas dovodi do sasvim savremene istorije, u kojoj je ideji nacionalne države prvi put ozbiljno bačena rukavica u lice, i to od strane liberalnog globalizma koji propoveda delegiranje državnog suvereniteta na više, naddržavne instance, poput Evropske unije. Upravo su veliki svetski potresi kojima danas svedočimo (poput Bregzita, jačanja nacionalističkih pokreta u Evropi, ili povratka izolacionističkih tendencija u SAD) dokaz opstojnosti, dugovečnosti i gotovo mistične privlačnosti koncepta nacionalne države, koji je uspeo da preživi čak i ono što su ozbiljni teoretičari nazivali „krajem istorije“.

Međutim, budući da istorijska iskustva različitih nacija nisu ista, tako nisu ni sve nacionalne države iste, pa je vremenom došlo do profilisanja različitih obrazaca. Iskristalisala su se dva tipa nacionalnih država, koje uslovno možemo nazvati isključujućim i uključujućim (odnosno ekskluzivnim i inkluzivnim). Prvi, isključujući model, u suštini se svodi na etnonacionalni ekskluzivitet i temelji se na biologističkom shvatanju nacije. Dobar primer takvog poimanja nacionalne države u današnjem svetu je savremena Hrvatska, u kojoj se dešava da na sednicama Sabora poslanici diskutuju o tome koji od njih ima „srpske krvi“. Osim toga, sve hrvatske nacionalne institucije u svom nazivu sadrže reč „hrvatski“, čime se naciji daje prednost nad državom, za razliku od recimo situacije u Srbiji, gde su retke institucije koje u svom nazivu sadrže pridev „srpski“, već se obično u prvi plan ističe reč „Srbija“ (izuzetak su institucije nastale u Austrijskom carstvu, poput Matice srpske i Srpskog narodnog pozorišta, što samo potvrđuje tezu o presudnom uticaju istorijskog iskustva). Ekstremna inkarnacija ovog isključujućeg državnog modela, u kojem je genetski profil pojedinca važniji od njegove odanosti određenoj kulturi, državi ili ideji, bila je nacistička Nemačka, država koja je aktivno sprovodila eugeničku populacionu politiku (reč eugenika je nastala od reči „eu“ i genos“, što u bukvalnom prevodu znači dobri geni).

Sa druge strane su države koje nacionalno i državno jedinstvo grade na paradigmi širokog i uključujućeg identitetskog i kulturnog obrasca, u kojem se akcenat ne stavlja na pojedinčevo etničko poreklo, već na njegovu odanost određenom kulturnom i simboličkom poretku i vrednosnom sistemu. Takve su danas, recimo, Sjedinjene Države, Francuska, Rusija, ali i Srbija. O otvorenosti karaktera srpskog kulturnog i identitetskog modela najbolje govori to što mnogi znameniti Srbi – poput Jovana Sterije Popovića, Vaska Pope, Branislava Nušića ili Iva Andrića – u etničkom smislu nisu pripadali srpskoj naciji. Uključujući kulturno-identitetski model, dakle, podrazumeva da svako ko se oseća pripadnikom određenog naroda to i jeste, bez obzira na etničko poreklo, boju kože ili religiju.

AUSTROUGARSKI PRIMER
Ovde dolazimo do Bosne i Hercegovine. Budući da u Bosni žive tri različita naroda sa različitim kolektivnim identitetima, automatski otpada ideja izgradnje države na etnonacionalnom modelu. Otuda, logično bi bilo da se idejni tvorci bosanske dražavnosti opredele za uključujući model, koji će podrazumevati izgradnju jednog širokog identitetskog okvira u kojem će svaki građanin moći da pronađe najmanji zajednički sadržalac. Pođemo li od toga da su bošnjački politički krugovi u Sarajevu danas najglasniji zagovornici ideje o jedinstvenosti i nedeljivosti države Bosne i Hercegovine, onda je logično da upravo oni razmišljaju o načinima kako da izgrade i trajno učvrste njenu državnost. Ali da bi to uradili, prvo moraju izgraditi sveobuhvatni okvir sa kojim će moći da se identifikuje svaki građanin, nezavisno od njegovog etničkog porekla.

A kako se to radi? Ukoliko neko danas u Bosni i Hercegovini uopšte ozbiljno razmišlja o tome, morao bi imati na umu da BiH nije prva država koja se suočava sa sličnim problemom. Kada je 1867. godine mađarski narod uspeo da se izbori za status ravnopravnog naroda u Austrijskom carstvu, pa čak i da se ime države promeni u Austo-Ugarska, austrijski političari i državnici su bili svesni da moraju tražiti najmanji zajednički sadržalac između dva prilično različita naroda, kako bi svaki od njih ravnopravno mogao da se identifikuje sa novonastalom državom. Rešenje je pronađeno u vraćanju na evropski okvir, pa je otuda Beč danas prepun statua i simbola koje veličaju antičku Grčku. Ambijentom ispred zgrade bečkog parlamenta dominira statua-fontana posvećena boginji Atini, koja je podignuta kako bi se ukazalo na zajedničko evropsko poreklo mađarskog i austrijskog naroda. Dakle, imperijalni Beč je zarad ravnopravne integracije mađarskog naroda u novostvorenu državu odustao od veličanja svih istorijskih figura iz svoje bogate i slavne istorije.

Statua-fontana boginje Atine ispred zgrade parlamenta u Beču

Vratimo se sada na Bosnu i razmotrimo da li tamo imamo sličan državotvorni proces. Jedan od važnijih načina da se izgradi identitetski okvir jedne države jeste odabir državnih praznika kojima se ukazuje na događaje iz prošlosti koji su simbolički važni za njeno stanovništvo. Danas se iz Sarajeva građanima Bosne i Hercegovine kao državni praznik pokušava nametnuti 1. mart, dan nelegalnog referenduma nakon kojeg je izbio krvavi građanski rat. Taj datum nikada ne može biti prihvatljiv za Srbe, koji su se u pomenutom ratu borili protiv nastojanja Bošnjaka i Hrvata da se otcepe iz SFRJ. Dakle, u pokušaju da se prvi mart nametne kao državni praznik imamo pokušaj prisilnog nametanja simboličkog i vrednosnog poretka, odnosno neku vrstu pokušaja simboličke majorizacije. Ovakvo postupanje ukazuje da se u Sarajevu zapravo uopšte ozbiljno ne razmišlja o građenju državnog okvira koji bi bio prihvatljiv za sve građane Bosne i Hercegovine.

NEOBIČNA PODUDARNOST
Osim toga, budući da Bosna i Hercegovina danas funkcioniše praktično kao spoljni protektorat, kao i da je na ovim prostorima strani činilac često imao odlučujuću ulogu u izgradnji identitetskih matrica (dovoljno je pomenuti kulturnu politiku koju je forsirao Benjamin Kalaj ili austrougarsko stvaranje albanske države i nacije), potrebno je osvrnuti se i na to kakav se poredak Bosni i Hercegovini nameće sa strane. Tu je na delu neobična podudarnost u nastojanjima globalističkih elita i neoosmanske struje sa centrom u Ankari. I jedna i druga strana pokušavaju da mitologizuju figuru Alije Izetbegovića, tvorca Islamske deklaracije i višestruko spornu istorijsku ličnost pre svega za srpsko, ali i za hrvatsko stanovništvo u BiH. Tako turska državna televizija snima seriju o Aliji Izetbegoviću, za kojeg je turski predsednik u nekoliko navrata ponovio da mu je „ostavio Bosnu u amanet“, dok Bernar Anri Levi, verovatno najglasniji apologeta imperijalne politike Zapada među globalističkim intelektualcima, u intervjuu za portal Buka iz Banjaluke, kaže: „Problem je u tome da neko poput Dodika sedi u fotelji Alije Izetbegovića. To je skrnavljenje, blasfemija duha Bosne i neizmerno je tužno.“

Zanemarimo na trenutak Levijevu logiku prema kojoj skrnavljenje duha države predstavlja političko delovanje čoveka koji je dobio najveći broj glasova od sva tri aktuelna člana Predsedništva BiH i osvrnimo se na prikaz Alije Izetbegovića. U ovoj izjavi on je predstavljen kao mitska, polubožanska figura, budući da je „skrnavljenje“ njegovog duha opisano kao blasfemija, odnosno bogohuljenje. Dakle, zidanje državnosti Bosne i Hercegovine na temelju mitologizacije Alije Izetbegovića ne vrši se samo iz Sarajeva, u kojem i danas politički dominira stranka koju je Alija vodio i osnovao, već se identičan državotvorni kroj potura i spolja, i to iz dva pravca. Šansa da će se Srbi identifikovati sa državom koja mitologizuje lik i delo Alije Izetbegovića kao polusakralnog oca-osnivača bosanske državnosti i nosioca „duha Bosne“ jednaka je šansi da Bošnjaci prihvate sličan narativ o Radovanu Karadžiću. Dakle, ta šansa je nepostojeća, i svako forsiranje i nametanje takvih tendencija samo dodatno otuđuje srpski narod od bilo kakve ideje zajedništva sa političkim Sarajevom.

FASADA BEZ TEMELjA
Naravno, država može postojati i van okvira savremene nacionalne države. Ta prepostavka se u savremenoj istoriji javlja sa učenjem Tomasa Hobsa o državi kao nužnom zlu čija je uloga da snagom i autoritetom državnog zakona zauzdava primitivne instinkte, polazeći od toga da svi građani osećaju potrebu da žive u jasno definisanom poretku i da budu zaštićeni. Prosto rečeno, hobsovska ideja jeste da je država tu da spreči građane da se nekažnjeno ubijaju. No, da bi takva država svojom funkcionalnošću trajno potisnula dezintegrativne procese i uspela da se održi u savremenom međunarodnom poretku, potrebno je da postoji ono što je Jirgen Habermas popularno nazivao „ustavnim patriotizmom“. Ustavni patriotizam je osećanje privrženosti prema državi lišeno svakog sublimnog nacionalno-romantičarskog uporišta, odnosno emotivni minimum koji građanin treba da investira kako bi bio motivisan da svojim delovanjem doprinese održanju i razvoju državne zajednice.

Najglasniji zagovornik bosanskog patriotizma koji svoje uporište nalazi u normama i vrednostima liberalno-demokratske evropske tradicije je aktuelni član Predsedništva BiH Željko Komšić. Nastupajući sa jedne anacionalne, građanske platforme, on apeluje na sve stanovnike BiH da pokazuju političku lojalnost prema svojoj državi. Međutim, stiče se utisak da Komšić, ugledajući se na zapadne demokratije, pokušava da stavi prefinjenu fasadu na građevinu kojoj još uvek nije udaren ni temelj. Evolucija zapadnih demokratija ka tipu društva u kojem postoji visok stepen građanske svesti bila je dugačak istorijski proces, koji ubrzanje dobija nakon Francuske revolucije, u trenutku kada savremeni sistem vestfalskh država postoji već gotovo vek i po. Ne možete graditi državu na temelju građanskih ideja tamo gde građani ne mogu da se usaglase čak ni oko državnih praznika i simbola.

TITOISTIČKA NOSTALGIJA
Neki su brzi u zaključcima da relativnu funkcionalnost i mirnu društvenu koegzistenciju različitih etniciteta u Bosni i Hercegovini tokom SFRJ tumače kao dokaz da BiH ipak može trajno funkcionisati kao država ukoliko se ostvari adekvatan politički, ideološki i društveni kontekst. Tu se naročito ističu određeni krugovi u FBiH, koji ispoljavaju neku vrstu titoističke nostalgije, pri čemu pod „krugovi“ ne mislimo na političare, već na sentimente koji postoje u pojedinim delovima stanovništva, naročito među starijim generacijama. Međutim, postoji nekoliko specifičnih razloga zašto je BiH nekada imala viši stepen političke funkcionalnosti nego danas.

Zgrada Predsjedništva BiH u Sarajevu (Foto: Wikimedia/Ex13)
Zgrada Predsjedništva BiH u Sarajevu (Foto: Wikimedia/Ex13)

Prvi je to da je tada ipak postojao jedan nadidentitetski okvir u vidu trajnog pokušaja izgradnje jugoslovenske nacije. Drugi je to da komunistička ideologija identitet gradi isključivo na klasnoj paradigmi i stoga uopšte ne operiše sa bilo kojom vrstom identiteta koji nema materijalno utemeljenje. Međutim, kada je komunističko-jugoslovenski eksperiment propao, svaki od naroda se jednostavno vratio na način funkcionisanja koji je imao vekovima pre komunizma i jugoslovenstva. A to znači da se vratio pod okrilje svog primarnog nacionalnog i verskog identiteta. Zamisliti danas u BiH pojavu nekog nadnacionalnog ideološkog projekta poput komunizma, ili ujedinjujućeg nacionalnog okvira poput jugoslovenskog, gotovo je nemoguće.

Pored svega toga, ne sme se zanemariti da je SR BiH funkcionisala u okviru jednog diktatorskog sistema. To ne znači da taj sistem nije imao svojih prednosti, ali u njemu se za svaku vrstu političkog avanturizma išlo u zatvor (recimo Vojislav Šešelj i pomenuti Alija Izetbegović su poznati primeri). Da i ne pominjemo da se i sam komunističko-jugoslovenski eksperiment završio krvavim građanskim ratom koji je dodatno produbio dugovečne nacionalne i verske podele, što povratak na stari način funkcionisanja čini još manje mogućim.

RAVNOTEŽA STRAHA
Na kraju, trebalo bi se osvrnuti i na nešto što se često može čuti ne samo iz Sarajeva, nego i iz jednog dela međunarodne zajednice, a to je teza da su Banjaluka i naročito Milorad Dodik najveći krivci za političku nefunkcionalnost Bosne i Hercegovini. Nekome će zvučati paradoksalno, ali svojim beskompromisnim zalaganjem za srpske interese Milorad Dodik zapravo spasava Bosnu i Hercegovinu od neminovne dezintegracije koja bi usledila ukoliko bi se krenulo u proces unitarizacije po modelu koji se nudi iz Sarajeva (koji smo već opisali). Ozbiljni svetski teoretičari međunarodnih odnosa, počevši od Henrija Kisindžera kojeg zovu „patrijarhom američke diplomatije“, smatraju da takozvana „ravnoteža straha“ najefikasnije doprinosi stabilnosti i održivosti međunarodnog poretka. Istu logiku možemo primeniti i na bosanskom mikronivou: ravnoteža centripetalnog delovanja Sarajeva i centrifugalnog delovanja Banjaluke je upravo ono što obezbeđuje stabilnost posleratnog dejtonskog poretka u Bosni i Hercegovini. U tom smislu Milorad Dodik na izvestan način spasava jedinstveno Bosne i Hercegovine, jer bi bez odlučnosti Republike Srpske da po svaku cenu brani stečena prava BiH lako postala žrtva nerealnih i neostvarljivih ambicija bošnjačke političke elite.

Sumirajući zaključke ovog izlaganja, možemo reći da smo zaključili da Bosna i Hercegovina ne može funkcionisati kao nacionalna država iz razloga što njeni građani nemaju jedinstvenu nacionalnu svest. Takođe smo zaključili da ne može funkcionisati na principu „ustavnog patriotizma“, odnosno kao država u kojoj građanska svest odnosi primat nad nacionalnim i verskim razlikama, iz razloga što ne postoji ni minimum međunacionalnog poverenja, svesti o zajedničkoj sudbini svih građana ili spremnosti da se izgradi adekvatan simbolički poredak. Ukoliko zaista postoji iskrena namera da se Bosna izgradi na idealima građanske države, mora se pristupiti procesu izgradnje uključujućeg državnog modela. Čak i ukoliko bi se u tome uspelo, Srbi ni tada Bosnu ne bi voleli više od Srbije, kao matične države srpskog naroda koja ima centralno mesto u njihovom procesu primarne kolektivne identifikacije, ali makar u njoj ne bi videli zlu maćehu koja im radi o glavi, pa bi postepeno nestajao i osećaj emotivne otuđenosti i otklona od Bosne i Hercegovine. Osim toga, zaključili smo i da iz različitih političkih i istorijskih razloga nije realno očekivati povratak komunističkog ili jugoslovenskog identitetskog okvira oko kojeg bi mogao da se ujedini bar deo građana BiH.

Članovi Predsedništva BiH na 44. vanrednoj sednici na kojoj usvojen Program reformi BiH, Sarajevo, 19. novembar 2019. (Foto: Predsjedništvo BiH)
Članovi Predsedništva BiH (Foto: Predsjedništvo BiH)

To nas dovodi do završnog pitanja da li uopšte postoji ijedan okvir u kojem Bosna i Hercegovina može da funkcioniše? Postoji. To je dejtonski okvir. Svaki pokušaj njegove izmene koji ne bi počivao na konsenzusu sva tri naroda predstavljalo bi čin političkog avanturizma koji bi mogao dovesti u pitanje državnost BiH i proizvesti potencijalno tragične posledice.

 

Šira verzija izlaganja na tribini “Šta BiH čini (ne)mogućom državom?” održanoj u Beogradu 23. maja 2019. 

 

Naslovna fotografija: Wikimedia/Ex13

 

Izvor Sveosrpskoj.com