Vidovdan – simbol našeg opstanka

Svaka proslava ovog dana bila je slika vremena i ljudi koji su ga činili, ali je Vidovdan i pored svega ostao simbol opstanka našeg naroda

Pre tačno 630 godina, 28. juna 1389, vođena je Kosovska bitka, a tog datuma odigrali su se i drugi važni događaji iz naše istorije. Zato je Vidovdan, kao retko koji praznik, uvek svečano obeležavan, a njegove proslave bile su slika vremena i ljudi koji su ga činili.

Vlada Kraljevine Srbije, kojom je predsedavao general Sava Grujić, uputila je pre tačno 130 godina dopis namesništvu u kojem se kaže: „Dana 16. juna (28. juna po Gregorijanskom kalendaru) navršava se 500 godina otkako je carska srpska kruna na Kosovu polju u srpsku krv utonula. Za taj sudbonosni dan vezuju se tužne ali sjajne uspomene najvećeg požrtvovanja i rodoljublja, kako na prestolu stare srpske države, tako i u redovima srpske vlastele i celog naroda.” U skladu sa tim vlada je predložila, a tročlano namesništvo – Jovan Ristić, Kosta Protić i Jovan Belimarković, koje je vladalo u ime maloletnog kralja Aleksandra Obrenovića, prihvatilo da se te godine Vidovdan obeleži na najvišem nivou, i to prvi put kao državni praznik.

Odlučeno je da se povodom velike godišnjice obavi čin miropomazanja kralja Aleksandra u manastiru Žiča, da se na Vidovdan postavi temelj i od dobrovoljnih priloga započne izgradnja spomenika kosovskim junacima u Kruševcu, da se o državnom trošku štampa „Kosovska spomenica” (zbirka narodnih pesama o Kosovskoj bici), da se ustanovi Orden kneza Lazara, kao i da se u svim crkvama u državi povodom praznika služe molebani. Uskoro je formiran i odbor za proslavu, koji su činili najeminentniji ljudi toga vremena.

Mada su prilike u državi bile dosta teške: kralj Milan je dve godine ranije abdicirao sa vlasti, njegov sin budući kralj Aleksandar još je bio maloletan, a najvažnije političke stranke – naprednjaci, radikali i liberali – borili se za prevlast, sve što je bilo planirano na kraju je i urađeno. Vidovdan je obeležen na najvišem nivou, a bila je održana i svečana sednica Srpske kraljevske akademije, na kojoj su naši najumniji ljudi toga doba govorili o njegovom značaju. Osim u Kraljevini Srbiji, koja je tek deceniju ranije stekla samostalnost, veliki jubilej obeležen je i u drugim krajevima u kojima je živeo naš narod. Posebno svečano bilo je u manastiru „Mala Ravanica” (Vrdniku) na Fruškoj gori, gde su se nalazile mošti kneza Lazara. Tamo se, uprkos pritiscima i policijskim akcijama austrougarskih vlasti, na Vidovdan okupilo oko 15.000 ljudi. Pritisaka da se onemogući proslava bilo je i u Sarajevu, dok se na Kosovu, koje je tada još bilo u sastavu Osmanskog carstva, Vidovdan javno nije smeo ni pominjati.

Mada naredne godišnjice nisu bile „okrugle”, Vidovdan se od tada svake godine svečano obeležavao. Na način obeležavanja nisu uticale ni dinastičke promene, tim pre što se od dolaska Karađorđevića i radikala na vlast pojačala nacionalna akcija, posebno prema delovima srpskog naroda koji su još živeli u Osmanskom i Austrougarskom carstvu, pa je u skladu s tim i ovaj praznik dobijao na značaju. Prva proslava Vidovdana na Kosovu održana je 28. juna 1913. Nepunih godinu dana ranije Kosovo i Metohija, Raška oblast i Makedonija oslobođeni su u Prvom balkanskom ratu i pripojeni Kraljevini Srbiji. Zato je toga dana u Politici objavljen članak u kojem se kaže: „Veliki Kosovski praznik, koji je stolećima bio dan opšte narodne žalosti proslavlja se danas kao najradosniji dan, kao praznik oslobođenja. Tri velika narodna sabora okupiće se danas na tri strane srpstva da proslave sveti Vidovdan.” Jedan od njih održan je na Kosovu, u manastiru Gračanica, a zanimljivo je da je baš na Vidovdan te godine počeo i Drugi balkanski rat.

Prva proslava Vidovdana u tek stvorenoj Kraljevini Srba Hrvata i Slovenaca održana je pre tačno jednog veka, juna 1919. Na toj proslavi, kada je obeleženo i 630 godina od Kosovske bitke, učestvovao je regent Aleksandar Karađorđević, kao i ceo državni vrh. Tada je u prvi plan bilo stavljeno oslobođenje svih delova našeg naroda i stvaranje velike, zajedničke države, „vekovnog sna svih Južnih Slovena”, ali su istaknuti i drugi važni događaji koji su se toga dana obeležavali. Jer, pet godina ranije na Vidovdan se dogodio Sarajevski atentat, koji je bio povod za početak Prvog svetskog rata, a Versajski mir, kojim je taj sukob i formalno bio završen, potpisan je opet na Vidovdan, te 1919. godine.

Zanimljivo je da je između dva rata, a posebno posle šestojanuarske diktature, u skladu sa tadašnjom politikom integralnog jugoslovenstva, Vidovdanu, osim srpskog, pridavan i jugoslovenski karakter, odnosno smatran je praznikom važnim za istoriju svih Južnih Slovena. Zato su svakog 28. juna prenošene i vesti o proslavi Vidovdana u Ljubljani, Zagrebu, Splitu… Tako je bilo i na najvećoj proslavi ovog praznika, koja je održana 1939, kada je obeležavano 550 godina od Kosovske bitke. Centralna proslava, kojoj je prisustvovao državni i crkveni vrh (ali bez kneza Pavla Karađorđevića), održana je na Gazimestanu. Tamo je patrijarh Gavrilo Dožić služio moleban, posle kojeg je održana svečanost, a na njenom kraju i velika vojna parada.

Ovom događaju prisustvovalo je više od sto hiljada ljudi, pa je izveštač Politike primetio: „Priština je jutros osvanula sva u znaku neobične užurbanosti. Cele noći stizale su nove i nove grupe naroda iz svih krajeva Jugoslavije. Mnogi od ovih hodočasnika skoro su probdeli noć pod vedrim nebom, jer ova mala varoš nije bila u stanju da toliki svet stavi pod krov.” Maloletni kralj Petar i njegova majka kraljica Marija Vidovdan su proveli na crnogorskom primorju i prisustvovali liturgiji na Svetom Stefanu. Narod toga kraja, a posebno članovi sokolskih udruženja, prema izveštaju Politike, povodom ovog praznika pripremio je pravi spektakl: „Povodom 550 godina Kosovske bitke i u čast boravka Njegovog veličanstva kralja na južnom primorju, narod i opštine iz ovih krajeva priredili su grandioznu iluminarnu noć, na prostoru od preko 70 kilometara, kakvu ljudi iz ovih kraja nikada ranije nisu videli. Veliki ognjeni pojas protezao se od vrhova Boke kotorske, preko ogranaka Budvanskog masiva, a završavao se tamo negde u brdima iznad Petrovca…”

Stvari su se promenile posle Drugog svetskog rata, kada su, u skladu sa novom ideologijom, u prvi plan došli neki drugi praznici. Obeležavanje Vidovdana nije bilo zabranjeno, ali ni mnogo preporučljivo, pa se uglavnom svodilo na crkvene i poneku naučnu i kulturnu svečanost. Međutim, nove okolnosti nastupile su 1989. godine, kada se obeležavanje velikog jubileja – 600 godina od Kosovske bitke – poklopilo sa usponom Slobodana Miloševića na vlast, ali i sa ustavnim promenama koje je on pokrenuo. Zato je na Gazimestanu 28. juna 1989. godine održan do tada najveći i najgrandiozniji skup povodom obeležavanja ovog datuma. Prisustvovalo mu je, prema zvaničnoj proceni, oko 1,5 miliona ljudi iz svih delova tadašnje Jugoslavije, svi članovi predsedništva SFRJ, ličnosti iz javnog i kulturnog života, kao i mnogi ambasadori. Ali, nisu bile prisutne delegacije iz pojedinih jugoslovenskih republika (pre svih Slovenije i Hrvatske), kao ni Voren Cimerman, tadašnji ambasador SAD u Beogradu.

Skup, za koji je bila potrebna izuzetno složena organizacija, protekao je bez incidenata, a na njegovom kraju Slobodan Milošević je održao govor u kojem je, pored ostalog, rekao: „Šest vekova kasnije, danas smo opet u bitkama i pred bitkama. One nisu oružane, mada i takve još nisu isključene. Ali, bez obzira na to kakve da su, bitke se ne mogu dobiti bez odlučnosti i hrabrosti. Bez tih dobrih osobina, koje su onda davno bile prisutne na Kosovu. Naša glavna bitka danas se odnosi na ostvarenje ekonomskog, političkog i kulturnog prosperiteta.”

Bila je to poslednja velika proslava ovog praznika na Kosovu. Deset godina kasnije, jula 1999, obeležavanje Vidovdana i 610 godina od održavanja Kosovske bitke protekli su u znaku egzodusa našeg naroda sa Kosova i Metohije, a dve godine kasnije, upravo na Vidovdan, Milošević je izručen Haškom tribunalu. Iste te godine Vidovdan je ponovo ustanovljen kao praznik, koji se do danas obeležava svečano, ali radno.

Tako je ovaj datum, koji za naš narod ima veliku simboliku i na koji su se, osim Kosovske bitke, odigrali i drugi značajni događaji, obeležavan u različitim vremenima, sistemima i epohama. Svaka od tih proslava bila je slika vremena i ljudi koji su ga činili, ali je Vidovdan i pored svega ostao simbol opstanka našeg naroda na ovim prostorima.

 

Autor Jovan Gajić

 

Izvor Politika, 28. jun 2019.