Veljko Đurić Mišina: Čemu služi priča o jednoj fascikli Arhiva Vojvodine

Ovaj tekst pišem kao molbu i upozorenje da ne bi trebalo izlaziti u javnost sa pogrešnim tvrdnjama radi kojih mogu izazvati podsmeh kod ozbiljnih istoričara

Ubeđen sam da može biti od koristi kada se u rasvetljavanje velikih tragedija iz prošlosti uključe dobrim tekstovima i dnevne novine jer one imaju znatan uticaj u formiranju kulture sećanja kod čitaoca. Loše je kada se, zarad senzacionalizma objave neistine i pogrešna tumačenja određenih događaja koje je čak i nekadašnja jugoslovenska istoriografija u priličnoj meri razjasnila. Još lošije je kada se u sve to „uplete” stranac!

Imam dovoljno iskustva u struci i u mislim da sam brojnim radovima istoriografiji ostavio solidne tragove. Kao direktor Muzeja žrtava genocida ne zavidim kolegama iz Arhiva Vojvodine zbog nedavne reklame koju su sebi obezbedili u medijima. Ali smatram da je, pre nego što su izašli u javnost, trebalo prethodno da se raspitaju kod stručnjaka koji se bave upravo tom problematikom oko publikovanja materijala koji čuvaju, a reč je o fascikli datoj na uvid izraelskom istoričaru dr Gideonu Grajfu Uostalom, na to sam ih, u direktnom razgovoru, dobronamerno upozorio pomenuvši svoja istraživanja u raznim fondovima sa arhivskom građom slične provenijencije nastaloj u istoj nemačkoj obaveštajnoj službi 1941–1944. godine.

Ovaj tekst pišem kao molbu i upozorenje da ne bi trebalo izlaziti u javnost sa pogrešnim tvrdnjama radi kojih mogu izazvati samo podsmeh kod ozbiljnih istoričara. Svoj stav temeljim i na protivljenju medijskom forsiranju stranaca i njihovih proizvoljnih tvrdnji jer, naglašavam, oni nisu upućeni u problematiku naše tragične prošlosti a kojom bi da se bave po nečijoj narudžbi.

U prilog tome navešću nekoliko činjenica o tome kako su početkom ove godine u Arhivu Vojvodine iz arhivskih depoa „izvukli” spomenutu fasciklu koju je decenijama (ljubomorno) čuvao Slavko Odić, nekadašnji pripadnik jedne od analitičkih grupa vojnih obaveštajnih struktura Jugoslovenske narodne armije i plodan autor nekoliko vrednih naslova.

Nemačka obaveštajna služba u Jugoslaviji imala je nekoliko svojih centara, jedan je bio u Beogradu. Deo dokumentacije beogradskog centra čuva se u Istorijskom arhivu Beograda (fond BdS) i dostupan je za korišćenje. Služba je prikupljala informacije korisne za nemačku ekonomsku, vojnu, bezbednosnu politiku na teritoriji okupirane Jugoslavije. Razmena informacija i odgovarajuće dokumentacije između centara dovela je do toga da su Nemci u Beogradu znali šta se, na primer, 28. aprila 1941. godine dogodilo u Gudovcu kod Bjelovara u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Naime, po saznanju o masakriranju gotovo 200 Srba meštana, Nemci, koji su se tu zatekli, uputili su stručnu ekipu da obavi ekshumaciju leševa i o tome sačini naročiti izveštaj sa fotografijama. Jedan primerak tog materijala upućen je u Beograd, u BdS.

Kada su partizanski obaveštajci krajem oktobra 1944. godine došli do gotovo kompletne dokumentacije nemačke Službe bezbednosti (BdS), najveći deo je, prema određenim pravilima, trebalo da bude predat nadležnoj instituciji (vojnoobaveštajnoj i/ili Ozni) dok je manji „završio” u radnim stolovima i ormanima pripadnika tih službi. Tako je deo arhivske građe BdS dospeo kod Slavka Odića. Iz nekoliko ličnih fondova vojnih analitičara (Branislava Božovića i Slavka Komarice) i istraživača (Dragoje Lukić) vidljivo je da je deo građe umnožavan i prosleđivan srodnim službama a to znači i pojedincima.

Tako se desilo da su brojne kopije urađene prema nemačkom originalu od Odića dospele kod Lukića (svojevremeno ih je predao Muzeju žrtava genocida), a on je tu građu publikovao u svojim radovima ili čuvao. Znači, Odićeva fascikla nije nepoznata! Kao primer za ovu tvrdnju navodim slučaj nemačke fotografije jednog masakriranog Srbina sa odgovarajućoj legendom iz Odićeve fascikle koja je kod Lukića dobila sasvim drugačiju legendu. (Pomenuta fotografija može se videti u mom tekstu „Senzacionalizam, amaterizam ili nešto treće” postavljenom na zvaničnom sajtu Muzeja žrtava genocida.)

Obradovala me je vest da je sadržaj pomenute fascikle pokazan istoričaru Milanu Koljaninu, temeljnom i studioznom istraživaču i autoru. Raspoloženje mi se promenilo posle izveštaja o boravku u Arhiv Vojvodine istoričara dr Gideona Grajfa iz Izraela, koji važi za dobrog poznavaoca nemačkog koncentracionog logora Aušvic. Politika je 28. avgusta 2019. godine objavila tekst naslovljen „Dokazi da je Stepinac znao za zverstva u NDH”. U tekstu je najviše pažnje posvećeno dokumentu koji je predstavljen kao originalno pismo dr Prvislava Grisogona datirano 8. februara 1942. godine upućeno nadbiskupu zagrebačkom Alojziju Stepincu.

Kontekst nastanka „pisma”, autorstvo i sadržaj su pre trideset i koju godinu razjasnili u raspravi istoričara iz Beograda i Zagreba i Nenada, sina Prvislava Grisogona. I sam Prvislav je osporio autentičnost i verodostojnost pisma! Uzgred, Prvislav Grisogono nije početkom 1942. godine bio član Jugoslovenske kraljevske vlade u egzilu u Londonu, jer je u to vreme, već mesecima, bio u logoru na Banjici sa obrazloženjem da je pripadao masonskoj organizaciji!

Grisogono je, doduše, 24. juna 1941. godine, u ime grupe Hrvata u Beogradu, pisao nadbiskupu beogradskom Josipu Ujčiću moleći da o zločinima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj obavesti Vatikan! Tvrdim da je, još početkom februara 1942, neko svesno pomešao činjenice: jeste pismo ali ne iz februara 1942. već iz juna 1941. godine, jeste upućeno nadbiskupu ali ne zagrebačkom već beogradskom! Svoju tvrdnju zasnivam na poređenju sadržaja pisma i „pisma”!

Dešavanja oko Odićeve fascikle postaju kompleksnija ako se ima u vidu najava Ljiljane Nikšić iz Ministarstva inostranih poslova da će ta građa biti publikovana i predstavljena na ovogodišnjem beogradskom Sajmu knjiga. Moguće je pretpostaviti da će i to biti upakovano kao i publikacija Jasenovac: Aušvic Balkana, koju je potpisao Gideon Grajf. To delo među eminentnim stručnjacima nije izazvalo odgovarajući odjek, a sopstvenu ocenu Grajfovog (ne)poznavanja istorije Nezavisne Države Hrvatske i posebno Jasenovca ne zasnivam na sadržaju pomenute publikacije, (o tome nekom drugom prilikom i na mestu gde se objavljuju stručne ocene takvih radova) već na njegovoj tvrdnji izrečenoj u emisiji na jagodinskoj televiziji Palma plus da broj žrtava Jasenovca od 700.000–800.000 treba udvostručiti!!!

Pretpostavka da će objavljivanje pomenute arhivske građe iz Odićeve fascikle biti nastavak projekta koji je (u organizaciji saradnika Ministarstva inostranih poslova) započeo izložbom i knjigom o Jasenovcu, nameće pitanje: Zašto se u ovakvim prilikama ne konsultuju ovdašnji istoričari i tako spreči bruka koja nadolazi i preduprede kvalifikacije stručnjaka iz Jerusalima koje upozoravaju na revizionizam u tvrdnjama svog kolege? Ili je nešto sasvim drugo u pitanju?

 

Šira verzija teksta objavljenog u Politici, 13. septembra 2019.

 

Autor Veljko Đurić Mišina

 

Izvor Stanje stvari, 18. septembar 2019.

Pratite nas na YouTube-u