Застава Србије (Фото: Танјуг/Сава Радовановић)

Između Istoka i Zapada: Iskustvo Srbije

Zbog čega se za Srbiju kaže da je „Istok na Zapadu i Zapad na Istoku“ i kako je to uticalo na formiranje srpskog nacionalnog identiteta

Slično Rusiji, Srbiju istorijski i kulturno odlikuje međusobna povezanost različitih naroda, civilizacija i religija. Ovakva složena pozicija Srbije odlučujuće je uticala na formiranje srpskog identiteta.

Srpski kulturni, civilizacijski, nacionalni i verski identitet zasnovan je na uvreženom shvatanju o poziciji Srbije „između Istoka i Zapada“. U srpskoj kolektivnoj imaginaciji, još se prvom srpskom arhiepiskopu, Svetom Savi Nemanjiću (12. vek), pripisuje stav o tome da se Srbija nalazi između Istoka i Zapada. Ipak, Sveti Sava, kao pre svega svetogorski monah-isihasta, smatra da Srbija ne bi trebalo da se nalazi između, već iznad Istoka i Zapada. Takođe, najveći srpski teolog i filosof 20. veka, Sveti vladika Nikolaj Velimirović, piše kako je Srbija „Istok na Zapadu i Zapad na Istoku“. U srpskom istorijskom iskustvu suprotstavljenost Istoka i Zapada prepoznaje se, prvo, kao suprotstavljenost istočnog i zapadnog hrišćanstva i, kao drugo, suprotstavljenost hrišćanstva i islama.

NA GRANICI PODELE
Srpski nacionalni korpus se istorijski našao na granici podele na istočno i zapadno rimsko carstvo. Ova podela imala je religijske i civilizacijske posledice, koje će duboko uticati na formiranje srpskog identiteta. Srbija se u srednjem veku istorijski opredelila za istočno hrišćanstvo i vizantijski tip civilizacije, ali njena pozicija je ostala „granična“, jer će trpeti i značajne zapadne uticaje. Prvog srpskog kralja je, na primer, krunisao rimski papa. Ipak, Srbija se zbog ovakvog opredeljenja često nalazila na udaru rimske crkve i zapadnih država. Strategija Zapada nije se svodila samo na vojne, ekonomske i političke mere, već i na identitetsku politiku. Ovakva identitetska politika zapadne crkve trajno će odrediti odnos zapadnih nosilaca moći prema Srbiji, ali i ključno uticati na formiranje srpskog identiteta.

Identitetska politika Zapada u odnosu na Srbiju već u srednjem veku temeljila se na pokatoličavanju Srba, ekonomskim i bezbednosnim pritisku koji bi Srbiju odvojio od uticaja Vizantije, i, konačno, na razbijanju srpskog nacionalnog korpusa. Raspad srpske srednjovekovne države i viševekovna turska okupacija, dovele su do uverenja o Srbiji kao poslednjoj odbrani Evrope od islamske pretnje. Srbi izbegli pred turskim nasiljem dobili su ulogu pogranične vojske koja je Austriju štitila od Turske. Turci su, takođe, sprovodili sopstvenu identitetsku politiku u odnosu na Srbe: jedan deo Srba je primio islam, sprovođen je i takozvani „danak u krvi“, o kome je u svom romanu Na Drini ćuprija pisao nobelovac Ivo Andrić. Radi se o prinudnom odvođenju srpskih dečaka, njihovom prevođenju u islam i uključivanju i elitne vojne jedinice – janičare.

Posle oslobođenja od Turaka, u 19. veku, Srbija će se institucionalno razvijati pod uticajem Zapada. Ideolozi srpske nezavisnosti, kao i kasniji pripadnici srpske inteligencije, školovani su u Austriji, Nemačkoj i Francuskoj. Konstantin Leontjev je, na primer, pisao da Srbija želi da bude samo još jedna od buržujskih evropskih država. Ipak, pravoslavna crkva i seljaštvo instinktivno naginju ka Rusiji, koja je viđena kao naslednica vizantijskog tipa civilizacije. Može se reći da Srbiji 19. veka glava okrenuta ka Zapadu, a srce ka Rusiji. Na čulno-instinktivnom nivou i dalje je jak uticaj turskog orijenta.

Srpske i ruske zastave u Kosovskoj Mitrovici ispred spomenika knezu Lazaru, 16. januar 2019. godine (Foto: Tanjug/Kancelarija za KiM/)
Srpske i ruske zastave u Kosovskoj Mitrovici ispred spomenika knezu Lazaru, 16. januar 2019. godine (Foto: Tanjug/Kancelarija za KiM/)

U 20. veku, rasplamsava se ljubav prema Rusiji, zbog opšteg uverenja da je car Nikolaj Drugi Romanov ušao u Prvi svetski rat samo da bi zaštitio Srbe. Posle rata i Oktobarske revolucije monarhistička Jugoslavija, na čijem čelu je srpski kralj, pruža utočište belim emigrantima, ali ne održava diplomatske odnose sa Sovjetskim Savezom. Paradoksalno, obrazovani ruski emigranti igraju veliku ulogu u upoznavanju Srba sa najvećim dostignućima evropske kulture. Pored toga, ruski emigranti značajno utiču na jačanje srpske teologije, teološkog obrazovanja i monaštva. Ubrzo posle Drugog svetskog rata, socijalistička Jugoslavija, u kojoj su Srbi većina, ulazi u sukob za Sovjetskim Savezom i ostaje izvan podele na blokove. Ideološki, Jugoslavija se oslanja na sopstveni tip socijalizma – samoupravni socijalizam, a geostrateški na pripadnost, pa čak i liderstvo, u Pokretu nesvrstanih.

ČETIRI VRSTE IDENTITETA
Tokom raspada Jugoslavije, Zapad sprovodi brutalnu antisrpsku kampanju globalnih razmera. Zbog preovlađujuće kulturološke i civilizacijske orijentacije srpske elite ka Zapadu, Srbima je teško da prepoznaju razmere i kontinuitet zapadne strategije prema Srbiji. Raspad srpskog nacionalnog korpusa na više nacija i jezika doseže vrhunac, a identitetsko nasilje Zapada u Srbiji se odražava na nametnutoj podeli na Prvu i Drugu Srbiju. Prva Srbija je, prema zastupnicima ove teze, nacionalistička, tradicionalistička, konzervativna, antimoderna, ksenofobična i patrijarhalna, dok je Druga Srbija građanska, moderna, evropska, kosmopolitska, demokratska. Agresivna identitetska politika Zapada upravo ovakvu podelu vidi kao suštinu odnosa istočnog i zapadnog elementa u srpskom društvu. Takođe, u poslednje vreme postaje očiglednije da će Srbija, bez obzira na njeno trenutno političko usmerenje, od strane Zapada uvek biti viđena kao „mala Rusija“, „Rusija na Balkanu“, i zbog toga kao potencijalna pretnja. Postaje jasnije, što većina Srba još teško prihvata, da je Srbija zapadnim centrima moći, bez obzira na retoriku, interesantna isključivo u bezbednosnom smislu. Imajući na umu ovakvo istorijsko iskustvo, srpski identitet je formiran kao:

1) granični. Srbi nisu ni Istok ni Zapada, oni jesu „granica“. Imaju elemente i Istoka i Zapada, i traga se za mogućnostima integracije i sinteze, ili makar uspešnog „sapostojanja“ ovih elemenata. Granični identitet lako prelazi u

2) konfliktni identitet, zasnovan na sukobu različitih elemenata. Sukob se mora ili prevladati ili dovesti do dominacije jednog elementa, kako bi se dostiglo jedinstvo. Konfliktnost dovodi do

3) odbrambenog identiteta. Identitet se održava odbranom od svega što ga ugrožava. Kako je primarni zadatak samoodržanje, identitet se zasniva na kulturi opstanka, a ne kulturi izgradnje, što srpski identitet čini i

4) prelazničkim identitetom. Ovakav identitet nikada nije fiksiran, uvek je između, i to „između“, ta stalna promena je njegova suština.

Ipak, ako srpski identitet u njegovom istorijskom iskustvu želimo da odredimo pozitivno, trebalo bi ga odrediti kao u prvom redu „pravoslavno srpski“. Srbin sebe u najvećem delu, makar i implicitno ili nesvesno, vidi kao „pravoslavnog Srbina“. U okruženju stalne identitetske ugroženosti on svoj verski identitet definiše nacionalnim, a nacionalni identitet verskim. Pravoslavni identitet ga, kao hrišćanski, pred islamskom „pretnjom“ vezuje za pripadnost Evropi, dok ga, pred „pretnjom“ Zapada vezuje za pravoslavni kulturno-civilizacijski krug, na čelu sa Rusijom.

Ipak, Srbija će i dalje ostati prožeta duhom srednjoevropske i mediteranske kulture. Njena istorijska poistovećenost sa pravoslavnim hrišćanstvom, uvek će činiti marginalnim neopaganističke težnje, a čini se i da nikada neće biti privržena evroazijskim, kao ni ranije panslavističkim diskursima. Čak i implicitni idejni sistem „Srbi narod najstariji“, odnosno „Srbi kao drugi i konačni Izrailj, izabrani narod Božiji“, hristijanizovan je već u srednjem veku, u vladarskoj ideologiji dinastije Nemanjića, koja je sebe videla kao ikonu „loze Jevsejeve“, i konačno u Kosovskoj bici, koja je porodila ključni srpski mit – kosovski. U političko-ideološkom smislu kosovski mit je žrtveni mit o nacionalnoj nezavisnosti, a u religijskom smislu – eshatološki mit o opredeljenju za „Carstvo nebesko umesto za Carstvo zemaljsko“.

Ilustracija Kosovske bitke na Vidovdan 1389.
Ilustracija Kosovske bitke na Vidovdan 1389.

Osnova srpskog identiteta, tako, i dalje će ostati težnja ka nacionalnoj i verskoj autohtonosti, samobitnosti, nezavisnosti i nacionalnoj i verskoj slobodi, sve do granice samouništenja. Srpska vera u sopstvenu izuzetnost je destruktivna i autodestruktivna, ali može biti i poziv, svim narodima, na slobodu od svake tiranije, pa i tiranije „ovoga sveta“.

 

Tekst je predstavljao osnovu za izlaganje na naučnoj konferenciji „Istorijske veze Rusije i Srbije“, održanoj 23-24. aprila 2018. godine na Univerzitetu Taras Ševčenko u Lugansku (Luganska narodna republika). Na ruskom jeziku je objavljen u zborniku radova sa konferencije u izdanju Istituta za političke studije iz Beograda i udruženja Slavjanoserbija (urednik Zoran Milošević, 2019). Ovo je njegovo prvo objavljivanje na srpskom jeziku.

 

Naslovna fotografija: Tanjug/Sava Radovanović

 

Izvor Novi Standard