Kako je Hamas iz pokreta prerastao u paradržavu

Ono što imamo u Gazi jeste islamistički pokret koji se konsolidovao i postao režim sa svim prerogativima vlasti

Prošlog meseca došlo je do kraće ali intenzivne eskalacije nasilja u Gazi, gde je izraelska armija ubila Bahu al Atu, jednog od šefova Islamskog džihada, a zatim je bombardovala kvart u Damasku gde je pogođena kuća Akrama al Adžurija, takođe pripadnika Islamskog džihada. S tim u vezi gostovanje Tarika Bakonija na amanskoj filijali Kolumbija univerziteta poklopilo se sa političkim dešavanjima o kojima je pisao u knjizi Obuzdani Hamas: uspon i pad palestinskog otpora, koja je objavljena u maju prošle godine. Bakoni je poreklom palestinski Arapin, rođen u Jordanu, koji je doktorirao međunarodne odnose na Kraljevskom koledžu u Londonu i često piše političke analize za Vašington post, Al Džaziru, Gardijan, Forin afers, Al Kuds al Arabi i druge lokalne i međunarodne medije.

Da bi se sagledali uzroci krize koja traje decenijama potrebno je sagledati osnovne podatke vezane za Pojas Gaze. Na tom prostoru živi skoro dva miliona Palestinaca koji se nalaze pod konstantnom blokadom od 2007. godine kada je Hamas učvrstio svoju vlast. Nezaposlenost u Gazi je oko 50 odsto, nedostaju lekovi i to područje direktno zavisi od donacija Katara i drugih država u regionu koje na taj način pokušavaju sa više ili manje uspeha da utiču na Hamas. Tokom poslednjeg većeg sukoba 2014. godine u izraelskim bombardovanjima je poginulo preko 2.000 Palestinaca, a pričinjena šteta procenjena je na nekih osam milijardi dolara. Da bi se bolesnici lečili van Gaze potrebne su izraelske dozvole koje se najčešće ne dobijaju, niti je nekome ko izađe iz pojasa da bi se lečio u Kairu ili Amanu lako da se vrati nazad. Izlaz za te bolesnike je Rafah, dok je sa izraelske strane Pojas Gaze potpuno blokiran.

ISLAMISTIČKI POKRETI U GAZI
Bakoni, koji je analitičar pri Međunarodnoj kriznoj grupi, godinama je proučavao islamističke pokrete u Gazi, Hamas i Islamski džihad, koji su nastali kao lokalne ispostave Muslimanskog bratstva. Muslimansko bratstvo osnovano je 1928. godine u Egiptu, a svoje ispostave u Palestini, tada pod britanskim mandatom, osniva četrdesetih godina prošlog veka. Po Bakoniju, prvobitna ideja Muslimanskog bratstva bila je reafirmacija islamskih društvenih vrednosti, kako bi se takvo društvo, bazirano na religiji, spremno suočilo sa iskušenjima sekularizacije i pozapadnjačenja. Sa jedne strane Hamas se borio za oslobođenje oružanim sredstvima, često i terorističkim metodama, a sa druge je bio uključen u političke i izborne procese, te je na kraju, iako je tu bilo dosta kontradikcija, osvojio najviše glasova 2006. godine.

Islamski džihad predstavlja stariju organizaciju koja je osnovana 1984. godine, dok je Hamas nastao tokom Prve intifade 1987. godine. Većina stanovnika Gaze su izbeglice iz drugih delova istorijske Palestine koji su tu došli nakon Prvog arapsko-izraelskog rata 1948. godine. Zbog takve demografije Gaza je uvek bila jedan od žarišta otpora i veliki broj aktivista i vođa ne samo ovih islamističkih organizacija, već i sekularnijeg Fataha, potiču iz Pojasa Gaze, rekao je Bakoni.

Bakoni je godinama proučavao Hamas i Islamski džihad tako što je prvo intervjuisao aktiviste u regionu i inostranstvu jer nije mogao da uđe na teritoriju Izraela, da bi kasnije, kada je dobio britansko državljanstvo, mogao da kontaktira ne samo njih koji žive u uslovima okupacije i stalne izraelske pretnje, nego i pripadnike izraelskih partija sa političkim programima koji uključuju etničko čišćenje Arapa. U svojim istraživanjima najčešće je koristio primarne izvore, Hamasove propagandne materijale, statut pokreta, proglase i izjave njegovih čelnika, a izbegavao je zapadne izvore i zapadna tumačenja džihadističkih pokreta u Gazi. Protivnici Hamasa, pogotovo iz Palestinskog nacionalnog autoriteta, često potežu tezu da je izraelska služba osnovala Hamas kao protivtežu Fatahu, objasnio je Bakoni, ali je realnost mnogo kompleksnija. Izrael je u početku na Hamas gledao kao na socijalni pokret, a ne političku pretnju.

Borci Hamasa
Borci Hamasa

Izrael je sa svoje strane puštao da se sukobi između različitih sekularnih i islamističkih organizacija rasplamsavaju, kao i između Islamskog džihada i Hamasa, gde je drugi od vojne frakcije postao vlast u Gazi 2006. godine. Zbog svog uticaja i finansijske snage, Hamas uživa monopol na nasilje, ali kroz komitet koji okuplja sve grupe u Gazi koordinira akcije protiv Izraela, proteste, atentate, odgovore na izraelske represalije i slično. Po Bakoniju, Hamas je potreban Izraelu da bi konsolidovao svoju vlast u Gazi, a Hamasu je potrebna izraelska vojna pretnja. Sa druge strane, Islamski džihad, koji ne vrši vlast ali predstavlja ozbiljan pokret otpora, dobro dođe Izraelu za različite konfrontacije u Pojasu Gaze. Tako je u novembru Hamas ostao uzdržan nakon atentata na Al Atu, dok je sve napade na Izrael rukovodio Islamski džihad, prekinuvši primirje.

HAMAS KAO PARADRŽAVA
Ono što imamo u Gazi, objašnjava Bakoni, jeste islamistički pokret koji se konsolidovao i postao režim sa svim prerogativima vlasti koji uz to idu, bez obzira na pritisak spolja. Isti proces se desio i sa PLO-om koji je bio gerila, da bi kasnije preuzeo vlast na Zapadnoj obali, odrekavši se 70 odsto istorijske Palestine da bi vršio vlast i tako dao legitimitet okupaciji. Oba pokreta, PLO i Hamas, nisu uspela u svojoj osnovnoj nameri da oslobode teritoriju od cionističke okupacije. No, taj proces je išao postepeno jer je devedesetih Hamas direktno bojkotovao mirovne pregovore u Oslu i odluke koje su tada donesene, smatrajući ih štetnim po palestinske nacionalne interese, istovremeno odbijajući davanje legitimiteta Palestinskom nacionalnom autoritetu.

U međuvremenu, nakon Druge intifade, Hamas je osvojio političku vlast u Gazi, a sa tim osvajanjem vlasti došle su i obaveze organizovanja školskog i zdravstvenog sistema, izgradnja porušene infrastrukture, davanje plata zaposlenima u različitim službama itd. Hamas, kao organizacija, jeste totalitarnog karaktera, što se vidi po načinu na koji se ophodi prema bilo kojoj vrsti političke opozicije u Pojasu Gaze, a u prilog toj tezi ide i neorganizovanje izbora od kada su islamisti preuzeli vlast 2006. godine.

Bakoni Hamas naziva islamo-nacionalističkim pokretom koji objedinjuje panislamsku agendu i borbu za ostvarivanje nacionalnih ciljeva. Islamizacija društva jeste jedan od bitnih ciljeva pokreta, što se može zaključiti kada se uporede Pojas Gaze i Zapadna obala, jer je Gaza mnogo konzervativnija. Međutim, čak i kada Hamas ne bi postojao blokada bi se nastavila, jer je taj pojas bio izložen oštrijem režimu izraelskog pritiska od Zapadne obale decenijama pre pojave Hamasa. Hamas je samo izgovor za nastavak neprijateljstava i blokade, podvlači Bakoni. Kušnerov plan je izolacija Pojasa Gaze i anektiranje Zapadne obale, sa izolovanim džepovima gde Palestinci čine većinu.

Istovremeno, Zapadna obala i Pojas Gaze deo su regionalne problematike koja se manifestuje na različite načine. Uloga Egipta je da posreduje između Hamasa i Izraela, a od dolaska Sisija na vlast odnosi između dve države nisu nikad bili bolji, naročito na planu bezbednosti. Egipatski i izraelski interes je održavanje postojećeg stanja i izolacija Gaze od Zapadne obale, kao i suzbijanje džihadista na severnom Sinaju.

Katar sa svoje strane finansira Hamasove institucije tako što upumpava novac i sprečava potpuni kolaps u Gazi, dok su se Saudijci izvukli iz saradnje sa Hamasom, naročito nakon 2011. godine, kazao je Bakoni. Podržavši sunitsku pobunu u Siriji Hamas je izgubio vojnu i finansijsku pomoć Teherana, a Damask je proterao čelnike te organizacije iz Sirije. Sa druge strane, Iran je preusmerio pomoć Islamskom džihadu a ulogu jataka i finansijera Hamasa preuzela je Turska, čiji je uticaj u regionu, pogotovo među islamistima, ojačao od 2003. godine.

Palestinci drže plakat sa likom turskog predsednika Redžepa Tajipa Erdogana tokom Hamasovog skupa podrške Erdoganovoj vladi nakon pokušaja puča, Kan Junis, Pojas Gaze, 16. jul 2016. (Foto: REUTERS/Ibraheem Abu Mustafa)
Palestinci drže plakat sa likom turskog predsednika Redžepa Tajipa Erdogana tokom Hamasovog skupa podrške Erdoganovoj vladi nakon pokušaja puča, Kan Junis, Pojas Gaze, 16. jul 2016. (Foto: REUTERS/Ibraheem Abu Mustafa)

Bakonijeva knjiga predstavlja pokušaj objektivnijeg sagledavanja fenomena islamističkih pokreta u Gazi, na Zapadnoj obali, kao i njihove saradnje sa drugim džihadističkim organizacijama koje imaju globalnu političku agendu. Iako je Hamas odavno satanizovan u zapadnim medijima, autor je pokušao da objektivno sagleda kombinaciju borbe za nacionalno oslobođenje i verskog fundamentalizma. Po svom ustrojstvu i karakteru, reč je o autoritarnom, teokratskom pokretu koji se vremenom transformisao iz vojne organizacije u neku vrstu paradržave. Bakonijeva knjiga se u dobroj meri razlikuje od ostalih dela koja su se bavila istorijom islamističkog pokreta u Palestini jer se isključivo oslanjao na primarne izvore koji mogu da odbiju običnog čitaoca, ali su svakako vredan materijal za akademske istraživače.

 

Stefan Branisavljević je novinar sa dugogodišnjim prebivalištem u Jordanu. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: AFP/Ahmad Gharabli

 

Izvor Novi Standard