Koronaprojekat ili slepi miševi?

Nameće se misao da oni iznad 65 godina nisu meta virusa zato što su najstariji, već zato što su u eri globalnog turbokapitalizma postali „subverzivni subjekt“

Društvenim mrežama kruži navodna izjava Kristin Lagard – direktorke MMF-a od prije tri mjeseca – „Stari ljudi predugo žive i postaju rizik za globalnu ekonomiju, nešto se mora učiniti.“ Da je li korona to nešto?!

„Stanovništvo na planeti Zemlji raste geometrijskom progresijom, a životni resursi aritmetičkom. Masovne ratne pogibije i epidemije smrtonosnih zaraznih bolesti su prirodni regulator odnosa priraštaja i resursa, i protiv njih je uzaludno boriti se“ – napisao je britanski ekonomista Tomas Maltus još negdje na prelazu između 18. i 19 vijeka.

Maltuzijanstvo je, pored mnogih drugih, kritikovao i Marks kontratezom da će se životni resursi sve više povećavati i da je jedini problem klasna preraspodjela. Iako Maltusova teorija u cjelini nije prihvaćena, ne može se reći da ga je kasnija istorija demantovala, bar što se tiče ratova i epidemija. Naprotiv, poslije Maltusa su se dogodila  dva svjetska rata, a poslije toga još mnoštvo regionalnih i lokalnih ratova, koje nisu mogli da zaustave ni Liga naroda ni Ujedinjene nacije, ni brojni regionalni i globalni vojni paktovi, kao ni mirotvorne i posredničke organizacija. Između ostalih, ni ove naše ratove u eks Jugoslaviji, najposle u Bosni i Hercegovini.

Isto važi i za epidemije zaraznih  bolesti, od kuge pa nadalje, sve do današnje korone, koja je, evo, ušla i na vrata Srbije i BiH. Da ratove pokreću političari,  a vode ih vojnici i čitavi narodi, to je samorazumljivo, ali smrtonosne epidemije, poput kuge, kolere, tifusa, velikih boginja, smatrane su prirodnim katastrofama, velikim nesrećama, prokletstvom i sl. Tek u novije vrijeme na ptičiji i svinjski grip, na SARS, na ebolu, na koronu počelo je da se sumnja kao na hibridno oružje, koje prije nego što se pronađe lijek pokosi mase stanovništva na markiranom području. U akciju je uračunato da se tu i tamo nekontrolisano proširi.

Prethodnica su bili bojni otrovi, ali odavno se znalo da – ne samo američka – vojska eksperimentiše hemijskim i biološkim oružjem, za koje je, po sistemu ‘drž’te lopova’ Vašington lažno optužio Sadama Huseina. Pod devizom „da ne bi oni nas, moramo mi njih“ proizvode se eksperimentalne laboratorijske modifikacije poznatih virusa koje ih čine otpornim na bilo koju poznatu terapiju, bajagi sve isključivo u odbrambene svrhe.

KORONAVIRUS – POREKLO I SVRHA
Kada je smrtonosna virusna epidemija nepoznatog porijekla, nazvana korona (ili preciznije COVID-19) počela da se širi i kosi ljude čitavom planetom, postala je plodno tlo za teorije zavjere. Sumnja je, naravno, pala – a na koga bi drugog – na vojnu supersilu, koja se nije libila da Srpsku i Srbiju bombarduje osiromašenim uranijumom (sa praktično beskonačnim rokom radioaktivnog raspada), ili da izmisli Sadamove fabrike hemijskog i biološkog oružja za masovno uništenje kao lažni argument da bukvalno razori Irak, veliku zemlju stare kulture i civilizacije.

Neko je pronašao i neki američki stariji science fiction, koji tako vjerno opisuje epidemiju instaliranu baš u Vuhanu da je mogao da posluži kao inspiracija za proizvodnju hibridnog oružja nalik na COVID-19. Predsjednik Si je u nekoliko istupa i sam diskretno aludirao na takvo porijeklo epidemije, a portparol kineskog ministarstva spoljnih poslova je sasvim eksplicitno podržao takvu pretpostavku kineskog lidera.

Portparol Ministarstva spoljnih poslova Kine Džao Liđijan (Foto: Andy Wong/The Associated Press)
Portparol Ministarstva spoljnih poslova Kine Džao Liđijan (Foto: Andy Wong/The Associated Press)

Poznati ruski geopolitičar Panarin nedavno je, sa navođenjem imena i broja leta, iznio tvrdnju da su britanski oficiri koji su stigli u Vuhan na vojnu olimpijadu posijali virus. Rusija je odmah zatvorila granice prema Kini i tako efikasno lokalizovala epidemiju, pa je mogla da pošalje obilatu pomoć najugroženijoj Italiji.

Ali, ako je cilj prije svega hibridni udar na kinesku ekonomiju, politiku, stabilnost bezbjednost, ima i onih koji tvrde da će od epidemije najviše profitirati Kina. Kinezi su, kao i Rusi zbog sankcija, usled epidemije bili prinuđeni da razviju vlastitu tehnologiju i ostvare još veću ekonomsku nezavisnost, a pride su pobjedom nad koronavirusom i solidarnošću sa drugima stekli ogroman moralni međunarodni prestiž. Da li onda to može da znači da je sama Kina sve izvela jer je, kao i inače, prenapučena i najmanje ranjiva na gubitak žive sile? Ili je, obrnuto, njenim nepouzdanim transpacifičkim trgovinskim partnerima stvar izmakla kontroli i bumerang efekat im se obio o glavu?

A šta ako su vladari iz sjenke, umjesto trećeg svjetskog rata, proizveli koronavirus kao supstitut koji će, bez prolivanja krvi, izazvati globalna ljudska stradanja i privredna razaranja kako bi pokrenuli novi ekonomski ciklus poput onog poslije drugog svjetskog rata.

MALTUS I NEOMALTUZIJANSTVO
Elem, pretpostavki i kontrapretpostavki, manje-više realnih, ili onih fantastičnih iz šešira teorija zavjera, ima napretek. Zato hajde da se vratimo na početak! Kako već rekosmo, po Maltusu, postoji nesrazmjera između dinamike rasta stanovništva (geometrijska) i rasta životnih resursa (aritmetička). Ako se dinamika rasta resursa ne može podići na potreban nivo, priraštaj stanovništva može, i to se dešava neizbježnim ratovima i epidemijama.

Maltus jeste preporučivao siromašnim da se uzdrže od rađanja većeg broja djece, koju nisu u stanju da izdržavaju, ali to bismo prije nazvali „planiranjem porodice“ u skladu sa mogućnostima roditelja nego „demografskim inženjeringom“ kome pribjegavaju savremene države da bi smanjile ili povećale priraštaj. Svi evropski narodi rapidno stare, pa čak i male i siromašne zemlje, poput Srbije, vode kampanju za više novorođenčadi. Prenaseljena i najmnogoljudnija Kina je u svoje vrijeme, naprotiv, prikočila prirodni priraštaj. A teritorijom najveća Rusija stavila je u dugoročan državni plan povećanje broja novorođene djece, pored ostalog i kao prvorazredni odbrambeni i geostrateški prioritet.

Engleski demograf i ekonomista Tomas Robert Maltus (Foto: Wikimedia)
Engleski demograf i ekonomista Tomas Robert Maltus (Foto: Wikimedia)

Ne treba ni sumnjati da je imperijalna supersila, koja posljednjih decenija diriguje globalnim procesima po mjeri vlastitih interesa, sebi dodijelila u nadležnost da projektuje kako ekonomsku, vojnu, političku, kulturnu, medijsku, tako i demografsku sliku svijeta. „Američka izuzetnost“,  „obaveza Amerike da predvodi“, „Amerika na prvom mestu“ i sl. devize spoljne politike SAD upućuju na neomaltuzijansku zamisao da ekonomskim sankcijama, političkim izolacijama i vojnim intervencijama, koje direktno ili indirektno povlače masovne ljudske žrtve, regulišu globalni disbalans između broja rođenih i umrlih, odnosno raspoloživih sredstava za život na planeti. Dakako, u interesu nacionalne bezbjednosti SAD.

Pogotovo je posljednjih godina do kraja ogoljeno da američku demokratiju ne predvodi izabrani predsednik, nego nevidljiva duboka država i vladari iz sjenke. Ovi potonji su oni koji već odavno imaju privatna superkomforna, tzv. atomska skloništa, već rezervisane karte za transplanetarne letove, i još koješta – zlu ne trebalo. Odnosno da u svojim opasnim igrama bez granica ne bi bili sputani brigom za sebe i svoju porodicu od nuklearnog uzvraćanja i drugih katastrofa poput pandemija. Ako se danas može proizvesti virus koji može biti nanišanjen na određenu rasnu ili starosnu grupaciju, onda neće usfaliti ni spremnost da se upotrijebi u „interesu spasenja čovječanstva“ od malignog uticaja zemalja  „osovine zla“.

VIŠAK DJECE VIŠAK MATORACA
Epidemija ebole ili AIDS-a nije baš potpuno mimoišla nijednu zemlju, ali je u Africi bukvalno desetkovala stanovništvo. Postsaharski afrički narodi, koji hronično gladuju, imali su istovremeno i galopirajući tempo priraštaja i paušalne humanitarne intervencije UN, Ljekara bez granica, i filantropa, koji su tako sebi popravljali moralni imidž, smanjivali porez, a možda i grižu savjesti, što naravno nije moglo da riješi problem. Bio je to valjda prevelik moralni pritisak na prebogate SAD, da minimalnim redukcijama vojnog budžeta od jedan odsto iskorijene glad i zaustave stravičan mortalitet djece od „svakih 30 sekundi po jedno“.

Ovo sa koronavirusom, naravno, nije isto. Između ostalog, dok je u Africi ebola najviše pogađala djecu, koronavirus  u najugroženijoj Evropi najviše pogađa stare i bolesne. Grubo rečeno, u Africi postoji „višak“ djece, a u Evropi – „višak najstarijih“. U redu, prirodno je da su te starosno ekstremne kategorije najosjetljivije, kao što je prirodno da ljudi sa više od 65 godina, sem rijetkih izuzetaka, nisu baš „zdravi kao dren“. Hipertenzija, dijabetes, kardiovaskularni problemi, hronične digestivne i urinarne bolesti, artritis, reuma, plus poneki preživljeni infarkt ili šlog, operisani maligni tumor, itd. – nešto od toga u tim godinama rijetko koga mimoiđe. I jasno je da svaka prehlada, grip, angina, teško pada na ionako narušeno staračko zdravlje, jednako kao i na nježni dječiji organizam.

Ako je sve to samorazumljivo, onda napadno opetovano insistiranje da su stari i bolesni u najvećoj opasnosti, upozorava da koronavirus ima i neki specifičan pik baš na takve. I, ako zaista predstavlja hibridno oružje, zašto je nabaždareno baš na taj i takav dio populacije? Neobično je, takođe, što je alarm adresiran baš na one „iznad 65 godina“. Zašto baš počev od tog godišta? Zašto ne, recimo, stariji od 60 ili od 70?  Možda je to granična godina u onoj administrativnoj periodizaciji „treće/četvrto doba“ , ali svakog najprije asocira na uslov za starosnu penziju. Nameće se pomisao da meta koronavirusa, iliti „COVID-19“, kao hibridnog oružja, nisu oni iznad 65 godina samo zato što su najvremešniji nego zato, ili prije svega zato, što su istovremeno i penzioneri.

PROBLEM ZA TURBOKAPITALIZAM
Ne bi bilo ništa nelogično. Naprotiv! Ova socijalne grupa inače predstavlja problem za globalni predatorski neoliberalni turbokaptalizam. Prije svega zato što već kao stari i hronično bolesni natprosječno troše pare fondova javnih i privatnih, obaveznih i neobaveznih zdravstvenih osiguranja. Zbog godina nisu više kreditno sposobni da bi bili uključeni u dužničko ropstvo. Iz istog razloga nisu poželjni ni kao klijenti osiguravajućih društava. Zbog malih penzija nisu vrijedni ni kao platežno potentni kupci u potrošačkom društvu. Nisu čak upotrebljivi ni kao dobrovoljni davaoci krvi. Što je najvažnije, kao nezaposleni ne mogu da budu objekt klasične eksploatacije radne snage. Gotovo pa neka vrsta parazita na vitalnom tijelu savremenog turbokapitalizma!

Stariji čovek sa zaštitnom maskom šeta ulicom (Foto: SOPA Images/Getty Images)
Stariji Kinez sa zaštitnom maskom šeta ulicom (Foto: SOPA Images/Getty Images)

Ima li iko gori od njih za one koji ubiru profit nemilosrdnije mada sofistikovanije nego u vrijeme prvobitne akumulacije? Obično se taj parazitizam iz razloga političke korektnosti ublažava „na osnovu minulog rada, ušteđevine, pomoći odrasle djece“ i sl., ali suština ostaje ista: to je jedina kategorija u društvu koja živi u komunizmu,  dok ostali dirinče u najsurovijem obliku kapitalizma. Jedino za njih važi drugi dio Marksove čuvene maksime: „od svakome prema radu, do svakome prema potrebama“. Istina, sa godinama se potrebe ionako smanjuju, a i društveno su procijenjene na minimum egzistencije, ali Bože moj, sa penzijom se ipak ne umire od gladi.

Savremeni penzioneri su baštinici radničke borbe za skraćenje radnog vremena, neradne vikende, plaćene odmore i garantovane penzije, koje im je bila obezbijedila i unaprijedila kapitalistička socijalna država i društvo izobilja iz 60-ih godina prošlog vijeka. Ali, globalizovani neoliberalizam  je odavno pobijedio u kontraofanzivi: u privatnim firmama se radi prekovremeno bez nadoknade, u javnim se produžava radno vrijeme, zapošljava se uglavnom honorarno, radi se „part tajm”, slobodni vikendi nisu svetinja ako ima posla, staž za penziju se produžava… Treba, dakle, iscijediti što više profita po svaku cijenu iz svakog ko bilo šta, bilo gdje i bilo kako radi, jer prostor za proširenu reprodukciju kapitala putem neoliberalne globalizacije se neprestano sužava.

SUBVERZIVNI SUBJEKT
„Nema ni za koga besplatnog ručka“, kako je na početku mandata sažeto formulisala Margaret Tačer. Izuzev, može joj se dometnuti, za penzionere. Uz to, na Starom kontinentu staraca, tj. penzionera ima sve više u odnosu na mlađe koji rade i zarađuju. Savremena medicina im sve više produžava život, a kućne vježbe i ljekovite banje popravljaju kondiciju, kozmetika daje svježinu. Tako dokoni i još uvjek živahni, oni se ne uklapaju u klasnu podjelu rada i ometaju produkciju i reprodukciju sistema na više načina. Imaju vremena za slobodno razmišljanje i peripatetičke diskusije sa vršnjacima po parkovima, i to izvan tema „kuća – posao, posao – kuća“. Bolje su informisani od zaposlenih jer ne gase televizore i iščitavaju novine. Imaju iskustvo da kritički porede kako je sada, a kako je nekad bilo. Naprosto, mogu da zastanu i na miru pogledaju u sebe i oko sebe.

Kao slobodni atinski građani bave se problemima svakodnevnog života zajedice koje mlađi u vječitoj žurbi i ne primjećuju, a kamoli što mogu da osmisle. Prava Manhajmova „slobodno lebdeća inteligencija“, odnosno intelektualci koji nisu ni kapitalisti ni najamnici i sve posmatraju sa strane te predstavljaju kritičku svijest društva. U toj populaciji možda treba tražiti subverzivni subjekt koji je svojevremeno Markuze pogrešno prepoznao među obojenim i boemima, umjetnicima i intelektualcima, studentima i profesorima, a koje je  sistem u međuvremenu integrisao u potrošačko društvo.

Uostalom, pogledajmo ih izbliza u našem društvu. Uz sve opisano, starački su osjetljivi, svadljivi, mrzovoljni, vječito nezadovoljni, kritični prema svemu i svačemu, tako da predstavljaju veliki opozicioni potencijal, koji se uključuje u sve moguće protestne šetnje kao šansu da učestvuju i izađu sa margine dokonih i beskorisnih. S obzirom na sve veće relativno učešće u broju stanovnika, opšte pravo glasa i njihovo generacijsko nezadovoljstvo, penzioneri, iliti oni iznad 65, imaće sve veći politički uticaj.

„Krkobabići“ su perspektivniji od „mladih naprednjaka“, „mladih socijalista“ „mladih demokrata“, „mladih radikala“ i sl. Velike partije moraće ubuduće, umjesto organizacija podmlatka, da prave organizacije baka i deka jer oni donose više glasova nego omladinci, koji odoše u pečalbu. Da parafraziramo Čerčila: „Onaj ko u mladosti nije liberal, a pod starost nije konzervativac, taj nije normalan“. Stari ljudi su branioci provjerenih tradicionalnih vrijednosti kontra brzih, nepromišljenih i riskantnih neoliberalnih reformi društvenog života u ekonomiji, visokom obrazovanju…

Penzioneri sa zaštitnim maskama u jutarnjoj kupovini u gradu Idajna, u Minesoti, 19. mart 2020. (Foto: Merlin Smith/Star Tribune via AP)
Penzioneri sa zaštitnim maskama u jutarnjoj kupovini u gradu Idajna, u Minesoti, 19. mart 2020. (Foto: Merlin Smith/Star Tribune via AP)

Elem, „COVID-19“ nije puko američko hibridno oružje protiv glavnih takmaca Rusije – vojno, i Kine – ekonomski, nego projekat pomora penzionera u ostarjeloj Evropi, koja se sve više opire globalnoj amerikanizaciji, američkom sistemu vrijednosti, američkom načinu života, američkom neoliberalizmu , američkoj dominaciji i okreće Istoku koji se sačuvao tradicionalne vrijednosti pravoslavlja i konfučijanizma naspram angloameričkog protestantizma, koji je, po Veberu, direktno korespondentan duhu kapitalizma. Do juče je Kina bila potajna meta i nemoćna žrtva koronavirusa. A evo ispostavilo se da Evropa u Italiji, Španiji, Njemačkoj, Francuskoj već ima veći broj žrtava nego Azija. Štaviše, Kinezi dolaze da donesu iskustvo pobjednika nad opakom epidemijom, šalju ljekare, tehniku, maske.

Da li će Evropi moći da osvježe pamćenje na njene zaboravljene lekcije o tradicionalnim identitetima naspram kosmopolitske bezličnosti, o državnom suverenitetu naspram naivno otvorenih granica za nadmoćne konkurente, o nacionalnom jedinstvu naspram liberalnog individualizma, o kolektivnoj  solidarnosti naspram egoizma u bespoštednoj kompeticiji? Na ono „fraternite“, što su poslije „liberte“ i „egalite“, francuski revolucionari zapisali na svojim zastavama na početku moderne epohe.

KORONAPROJEKAT KOD SRBA
Vučićev govor o bakama i dekama, koji su najugroženiji i koje treba najviše čuvati od zaraze, o razočaranju u EU, koja hitnu pomoć usporava procedurama, o gvozdenom prijateljstvu sa Sijem, o ljubavi kineskog naroda, koji i mimo države – pojedinačno – šalje pomoć za Srbiju, mlađim generacijama djeluje patetično. Ali povišena emocionalnost možda nije samo lični stil komunikacije sa javnošću, a moguće je da ima i šire značenje od patriotskog zanosa u zemlji sred opasnosti.

Indikativno je, naime, da se naši inostrani stipendisti, kao i gastarbajteri i rezidenti iste generacije, sa razvijenog Zapada masovno vraćaju kući, uprkos preporukama naše vlade da dok traje epidemija ostanu gdje su. Jeste, mnogi imaju uplaćeno ili besplatno zdravstveno osiguranje, ali privatnik nikom, a pogotovo strancu, ne daje platu za nerad i država ne može da mu naredi. Nije stvar samo u tome što se ispostavilo da bogate zapadne zemlje, uljuljkane visokim standardom i bezbjednošću, nisu pripremljene za epidemije, koje obično stanuju samo u dalekom, siromašnom, zapuštenom i prljavom Trećem svijetu. Stvar je prvenstveno u tome što neoliberalni kapitalizam i starost i bolest i siromaštvo tretira kao lični problem koji zavisi od individualnog snalaženja, a ne kao komunalnu ili porodičnu brigu. Stari, bolesni i siromašni su klinički otpisani, a penzija je društvena smrt.

Naši ljudi u nevolji, međutim, traže sigurnost u svojoj zemlji i među svojim ljudima, makar po cijenu polumjesečnog karantina, koji je ipak s unutrašnje strane „grane“. Prirodne, ili tzv. patrijarhalne veze ostaju „i nakon odlaska na koledž i mimo Dana zahvalnosti“. Srbija prima medicinsku pomoć, prije svih od Kine, koja je koronakrizom ne samo kod nas stekla ogroman moralni kapital, te od Norveške, EU i drugih. Ali Srbija je, istovremeno, dijeli sa braćom preko Drine, i čak i nepovjerljivim, poljoprivredno slabije stojećim susjedima, nudi žito koje će u narednom, ekonomski teškom periodu, biti zlata vrijedno.

Predsednik Srbije Aleksandar Vučić, ambasadorka NR Kine u Srbiji Čen Bo sa kineskim medicinskim stručnjacima, Beograd, 23. mart 2020. (Foto: Predsedništvo Srbije/Dimitrije Goll)
Predsednik Srbije Aleksandar Vučić i ambasadorka NR Kine u Srbiji Čen Bo u razgovoru sa kineskim medicinskim stručnjacima, Beograd, 23. mart 2020. (Foto: Predsedništvo Srbije/Dimitrije Goll)

Razapeta između Rusije, SAD i EU, vojno neutralna i politički nesvrstana Srbija, možda je, mobilizacijom protiv neoliberalnog koronaprojekta debarasiranja od tereta neproduktivnih penzionera, starih i bolesnih, već izabrala da ih danonoćnom izolacijom štiti više od mlađih i zdravijih i produktivnijih. Da li će, baš kao i Kina, pronaći neki svoj originalan treći put u svijetu, koji će, kako svi prognoziraju, poslije ove pandemije biti drugačiji?

Ili su za sve ipak krivi jedino slijepi miševi, a sve ostalo su puke teorije zavjere?

 

Više o virusu COVID-19 pročitajte OVDE

 

Nenad Kecmanović je politikolog, sociolog i profesor političkih nauka, bivši rektor Sarajevskog univerziteta (1988-1992) i član Senata Republike Srpske. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: Edmond So/SCMP

 

Izvor Novi Standard