S. Štrbac: Dolazak Srba na područja današnje Hrvatske

Danas dalmatinski manastiri, kao i uvek kroz istoriju, dele sudbinu srpskog naroda na tim prostorima. Oni su tu od 14. veka da svedoče o postojanju Srba

Nedavno je Jutarnji list, jedan od vodećih hrvatskih dnevnih listova, iz pera novinara Vlade Vurušića objavio poduži tekst o položaju Srba u Hrvatskoj, koji su u celosti ili delovima preneli i mnogi mediji u regionu.

Tekst po mom mišljenju dosta objektivno prikazuje današnji položaj Srba u toj državi i veoma je kritičan prema hrvatskim vlastima koje – svojim činjenjem i nečinjenjem – uveliko dovode do takvog njihovog položaja.

Međutim, jedna autorova tvrdnja izazvala je negativne komentare mnogih Krajišnika, koje su me i ponukale da napišem ovaj tekst. Evo intrigantne rečenice iz pomenutog teksta:

„Od vremena kraja 19. veka, otkad se rade statistike nacionalne i verske pripadnosti, Srba danas u Hrvatskoj ima najmanje od vremena prvih naseljavanja u 16. veku u hrvatske krajeve.”

Prva tvrdnja je tačna, u šta se može svako uveriti uvidom u bilo koju javno objavljenu statistiku. Za ilustraciju poslužiću se citatom iz knjige Biološki slom i nestajanje Srba u Hrvatskoj (1880–2011), autora dr Svetozara Livade i saradnika.

„U razdoblju od 1880. do 2011. godine u granicama današnje Republike Hrvatske Hrvati su izrazito većinsko stanovništvo, dok su Srbi sa značajnim udelom neprestano druga po brojnosti nacionalna zajednica. U procentima broj Hrvata se kretao od 68,39 odsto 1900. godine (kada ih je u procentnom broju bilo najmanje) do 90,42 odsto 2011. godine (kada ih je u procentnom broju bilo najviše). Broj Srba se kretao od 22,21 odsto 1921. godine (kada ih je u procentnom broju bilo najviše) do 4,36 odsto 2011. godine (kada ih je u procentnom, ali i u apsolutnom broju bilo najmanje). U tu 131 godinu bilo je 14 popisa stanovništva u pet državnopravnih sistema: Austrougarska, Italija, Kraljevina SHS/Jugoslavija, socijalistička Jugoslavija i samostalna Republika Hrvatska.”

Međutim, druga tvrdnja iz citirane rečenice Vurušićevog teksta o vremenu doseljavanja Srba na prostore današnje Hrvatske nije tačna, što su primetili i mnogi Krajišnici, nazvavši tu neistinu istorijskom podvalom. Iako nisam istoričar, na osnovu mog opšteg obrazovanja i neposrednih saznanja, i ja smatram da ta tvrdnja nije tačna, barem kad je reč o severnoj Dalmaciji. A evo i zašto.

U severnoj Dalmaciji, u kojoj sam živeo do avgusta 1995, postojala su, i još postoje, tri pravoslavna manastira, koja su utemeljena u 14. veku: Krupa (1317), Krka (1350) i Dragović (1395), koji od osnivanja postaju „duhovna središta, kulturna stecišta i nacionalna zborišta” srpskog naroda u Dalmaciji. Prva dva su sagrađena na istoimenim rekama, a treći na reci Cetini.

Manastir Krupa nalazi se podno Velebita, blizu izvora istoimene reke. Sagrađen je u vreme kralja Milutina. Predanje kaže da su mu temelje postavili monasi iz manastira Krupa na Vrbasu. Često je stradao u raznim najezdama. Ipak, iza toga je uvek i obnavljan.

Manastir Krka sagrađen je u dolini istoimene reke u blizini Kistanja. Podigla ga je princeza Jelena, kćerka Stefana Dečanskog i polusestra cara Stefana Dušana, udata za hrvatskog kneza Mladena III Šubića, bribirskog kneza, posvetivši ga Svetom arhanđelu Mihajlu. Predanje kaže da su manastir osnovali monasi prispeli iz Svete zemlje, i to iz manastira posvećenog Svetom arhistratigu Mihailu, kojeg je tamo podigao kralj Milutin.

Manastir Dragović je podignut nekoliko godina posle Kosovske bitke. Smešten uz reku Cetinu, nedaleko od Vrlike, u lepom predelu. S prvobitnog mesta premeštan je još dva puta. Poslednji put pedesetih godina prošlog veka zbog izgradnje hidroelektrane na Cetini i Perućkog jezera, kada je više hiljada Srba iz plodne cetinske doline raseljeno, najviše u Srbiju. Doživeo je i nekoliko teških najezdi „inorodnih i inovernih”, nakon čega je za izvesno vreme „zapušćivao”. Poslednji put se to desilo 1995. pred hrvatskom „Olujom” i do obnove ranih dvehiljaditih manastirske prostorije su korišćene kao štale.

U prva dva manastira često sam boravio, a i goste dovodio. U manastiru Krupa družio sam se s njegovim igumanom Kozlicom, starinom svetačkog izgleda, koji mi je više puta otvarao manastirsku riznicu i pričao o istoriji manastira.

U manastir Krka počeo sam dolaziti još kao gimnazijalac, a najčešće sam navraćao ratnih devedesetih, kad je u njemu stolovao vladika dalmatinski gospodin Longin. Bili smo prijatelji i zajedno smo dočekivali goste iz sveta.

Manastir Dragović prvi put sam video u proleće 1993, kada se nakon oštećenja brane izlilo Perućko jezero, a Cetina vratila u svoje korito, otkrivši i zidine starijeg manastirskog zdanja.

Danas dalmatinski manastiri, kao i uvek kroz istoriju, dele sudbinu srpskog naroda na tim prostorima. Oni su tu od 14. veka da svedoče o boravku Srba na tim prostorima i da nikome ne dozvole da nam pokrade nekoliko vekova istorije. Nažalost, sva je prilika da će idućeg proleća, nakon petnaestog popisa stanovništva, svedočiti o još većem istorijskom minimumu Srba na prostorima današnje Hrvatske.

 

Autor Savo Štrbac

 

Naslovna fotografija: Medija centar Beograd

 

Izvor Politika, 13. jul 2020.