Erdoganov izazov muslimanima

Iz dana u dan postaje sve jasnije da je Redžep Tajip Erdogan svojom odlukom o pretvaranju Aja Sofije u džamiju uputio veći izazov muslimanima nego hrišćanima

„Pa ipak, da sam na Erdoganovom mjestu, ne bih Aja Sofiju ekskluzivno prisvajao mojoj vjeri, već bi od Aja Sofije napravio mjesto ekumenizma tri ibrahimovske/abrahavomske tradicije kao primjer vjerskog suživota, tolerancije i dijalektičkog spiritualizma, kojeg današnje čovječanstvo potrebuje k’o nasušnog kruha. Mislim da bi naš Pejgamber Muhammed Alejhisselam tako postupio – inkluzivno, a ne ekskluzivno! Oni ne treba da nam budu primjer kao loš primjer, već mi njima moramo biti primjer kao dobar primjer. Naš predsjednik Alija Izetbegović nam je ostavio u amanet da ne smijemo ličiti na njihov loš primjer!“.

Navedeno mišljenje objavio je 15. jula bivši sarajevski reis-ul-ulema Mustafa Cerić, reagujući na odluku turskog predsednika Erdogana da Svetu Sofiju pretvori u džamiju, i to kao post scriptum svome autorskom tekstu „O Aja Sofiji – samo za ljude otvorenog duha, uma i srca“.

Glavnina Cerićevog napisa posvećena je, inače, dokazivanju kako su crkve u islamskom svetu i pod  muslimanskom vlašću tokom istorije, sve do najnovijeg doba, neuporedivo bolje prolazile nego džamije i mesdžidi u hrišćanskim zemljama. Kao što se moglo i očekivati, posebno je istakao nestanak beogradskih džamija posle oslobađanja Srbije od osmanske vlasti, pomenuvši kalemegdansku Batal džamiju, „odnosno balkansku Aja Sofiju, kako su je, zbog njene ljepote, nazivali oni koji su je vidjeli“.

VIŠESTRUKA PROBLEMATIČNOST
Bez obzira na autorovu karakteristično neistoričnu usredsređenost na zlu sudbinu balkanskih džamija u vreme stvaranja mladih nacionalnih hrišćanskih država, što u svakom slučaju jeste tema kojoj se legitimno može i danas posvećivati istoriografska, komparativna i svaka druga pažnja, teško je oteti se utisku da je u ovom slučaju Cerićev stereotipni lament zapravo pre svega alibi za post scriptum, u kome je oprezno, ali i dovoljno jasno izrazio rezervu prema opravdanosti vraćanja Aja Sofije samo islamskom kultu i bogosluženju, umesto da se valorizuje njen ogroman susretni ekumenski potencijal.

Nije li na nešto slično turskog predsednika u svom apelu pozvao i patrijarh srpski Irinej, a pre nekoliko dana posredno i ministarka inostranih poslova Španije Aranča Gonzales Laja, na zajedničkoj konferenciji za štampu sa svojim turskim kolegom, izrazivši želju da Aja Sofija bude „zajednička kuća“ svim ljudima sveta, na šta je Mevlut Čavušoglu, za svaki slučaj, hitro reagovao upadicom da to „u smislu bogosluženja pripadnika različitih vera nije moguće“?

Sama činjenica da povodom jednog velikog i kontroverznog pitanja koje prevazilazi neposredan povod kojim je simbolički snažno aktuelizovano – bivši sarajevski reis, srpski patrijarh i ministarka inostranih poslova katoličke Španije imaju bliska gledišta i odluku da Sveta Sofija ponovo postane džamija, najblaže rečeno, ne smatraju srećnom, upućuje na njenu višestruku problematičnost koju nije preporučljivo sagledavati isključivo u horizontu binarnog, frontalnog sučeljavanja islamskog i hrišćanskog sveta.

Unutrašnji prikaz Aja Sofije (Foto: Ozan Kose/AFP/Getty Images)
Unutrašnjost Aja Sofije (Foto: Ozan Kose/AFP/Getty Images)

Stvari su neuporedivo složenije, a kako dani odmiču, postaje sve jasnije da je Erdogan svojom odlukom uputio gotovo veći izazov muslimanima nego hrišćanima. Jer, na hrišćanskoj strani reagovanja se iz različitih razloga nijansirano formulišu i saopštavaju, od prećutkivanja i okretanja glave na drugu stranu, preko neutralnih i diplomatski uvijenih, do žestokih, pa i pretećih, ali je, ukupno uzevši, malo onih koji prevođenje Aja Sofije iz statusa muzeja u funkciju aktivne džamije smatraju civilizacijski pozitivnim i društveno opravdanim revizionističkim činom i doživljavaju ga kao štetno „vraćanje točka istorije unazad“.

Premda se to u prvi mah nije očekivalo, a ni dovoljno jasno ispoljilo i sagledalo, na muslimanskoj strani kao da je razilaženje vrednosnih sudova o opravdanosti tajminga, ali i suštine „Sultanove“ odluke, izraženije, što stvara prostor za ozbiljniju analizu i relativizovanje pojednostavljenih, esencijalističkih pogleda na islam i celokupan muslimanski svet.

U skladu sa Erdoganovim planom, glas mujezina sa četiri minareta Aja Sofije i učenje kuranskih ajeta posle više od osam decenija muzejske tišine jesu galvanizovali oduševljenje mase muslimanskih vernika u Turskoj, i ne samo u Turskoj, ali je taj izliv religijskog zanosa i kolektivnih emocija samo za kratko prekrio i prikrio ozbiljne pukotine u doživljavanju ove „pobede“ islama među muslimanima, kako u samoj Turskoj tako i diljem planete.

DELEGITIMISANjE ATATURKA?
U Turskoj su se reakcije na vraćanje Aja Sofije Alahu ulile u maticu intenziviranog sukobljavanja između islamista i neoosmanista, s jedne, i sekularista i kemalista, sa druge strane. Mnogi su poverovali da je proglašavanjem nelegitimnom i ukidanjem Ataturkove odluke iz 1934. godine o pretvaranju Aja Sofije u muzej, kao i rečima kojima ju je Erdogan, doduše bez izričitog pominjanja „Oca Nacije“,  na dosad nezabeležen način žigosao kao potez jednog jednopartijskog i autoritarnog režima, zadat konačan udarac kemalističkom nasleđu u zemlji. Poverovao je u to, očito, i predsednik Direktorata za verske poslove (skraćeno: Dijanet) Ali Erbaš, kome je Aja Sofija kao džamija predata u nadležnost.

Prihvatio je „dnevnu zapovest“ i u svojoj hutbi prilikom prvog namaza u bivšem muzeju, pozivajući se na završni amanet potomstvu iz vakuf-name (zadužbinske povelje) sultana Mehmeda Osvajača, prizvao kletvu Alahovu, kao i anatemu anđelâ, prorokâ i svih muslimana na onoga ko se drzne da uvakufljeno dobro (tj. džamiju Aja Sofiju) koristi na način suprotan vakifovoj (zadužbinarevoj) volji.

Nije lako pronaći logično objašnjenje prema kome se sultanova kletva ne bi odnosila i na Ataturka koji je svojim dekretom o pretvaranju Aja Sofije u muzej flagrantno narušio Osvajačevu volju. Tako je, uostalom, najšire i shvaćeno, pa su u javnosti ogorčeno progovorili poštovaoci „Oca Nacije“, „velikog oslobodioca“, „utemeljivača Republike“ i „besmrtnog vođe“, poglavito iz redova sekularnih nacionalista, kako onih sa levice tako i sa desnice, ali i sa pozicija tzv. „sintezdžija“, tj. pristalica tzv. „tursko-islamske sinteze“, naročito afirmisane u vreme predsednika Turguta Ozala i svojstvene „uravnoteženom neoosmanizmu“ (dok bi Erdoganov bio više islamistički obojen).

Na toj šarolikoj strani političkog spektra počela je trka u odlučnosti odbacivanja i same pomisli da se dovede u pitanje ma koji aspekt Ataturkovog vizionarskog državničkog dela, što svakako nije mogao biti Erdoganov cilj.

Turski predsednik Redžep Tajip Erdogan, ministar turizma Mehmet Nuri Ersoj i Ali Erbaš poziraju unutar Aja Sofije, Istanbul, 23. jul 2020. (Foto: Murat Cetinmuhurdar/PPO/Reuters)
Turski predsednik Redžep Tajip Erdogan, turski ministar turizma Mehmet Nuri Ersoj i predsednik Direktorata za verske poslove (Dijaneta) Ali Erbaš poziraju unutar Aja Sofije, Istanbul, 23. jul 2020. (Foto: Murat Cetinmuhurdar/PPO/Reuters)

Posebno je zanimljivo nadgornjavanje u lojalnosti uspomeni na „Oca Nacije“ između mlade „Dobre partije“ (IP), osnovane 2017. godine, i stare Partije nacionalističkog pokreta (MHP), inače Erdoganovog koalicionog partnera. Koktelom nacionalizma, ideološkog konzervativizma i ekonomskog liberalizma, kao i modernijim imidžom, „Dobra partija“ nastoji da preotme primat MHP na nacionalističkom delu političkog spektra, pošto je saradnja sa vladajućom Partijom pravde i razvoja donekle kompromitovala vremešnog lidera MHP Dževdeta Bahčelija, koji nikada nije uspeo da dostigne popularnost istorijskog vođe (Bašbuga) „Sivih vukova“ Alparslana Turkeša.

Već posle Erdoganovog obraćanja naciji i svetu 10. jula, u redovima MHP bilo je škrgutanja zubima zbog delegitimisanja Ataturkove odluke o pretvaranju Aja Sofije u muzej, ali je Bahčeli, kao jedina značajnija politička ličnost izvan Partije pravde i razvoja, ipak prisustvovao prvom namazu u „obnovljenoj“ džamiji.

Pošto je pomoćnik generalnog sekretara Dobre partije Ajtun Čiraj odlučio da ode korak dalje od verbalne osude i podnese tužbu sudu protiv Alija Erbaša, jer je „izašao iz okvira zvanične hutbe i napao besmrtnog predvodnika“ Ataturka, Bahčeli se žestoko okomio na svakoga ko bi se usudio da kleveće „Oca Nacije“, pri čemu je kao klevetnike, vratolomnom zamenom teza, optužio one koji u rečima predsednika Dijaneta nalaze povod da uopšte govore o klevetanju Ataturka i tako politički profitiraju!

Klasična „krivica donosioca loše vesti“…

Uveravanjem da će istoričari i znalci istorije znati da odbrane Kemalovu uspomenu, na Tviteru se oglasio i verovatno vodeći savremeni turski istoričar Ilber Ortajli, sjajan poznavalac poznog perioda Osmanskog carstva i uspostavljanja Republike, ali i uglađeni neoosmanista.

Siroti Ali Erbaš se našao u nebranom grožđu i poprilično se uplašio, pa je u nespretnoj samoodbrani pribegao neuverljivom objašnjenju da je, prizivajući kletvu na oskrnavitelje amaneta sultana Mehmeda Osvajača, mislio na one koji bi se u budućnosti mogli drznuti da dovedu u pitanje njegovu volju, a da nije imao u vidu prošlost.

„Ataturk je umro pre 82 godine, a za pokojnike je moguće jedino proučiti zadušnu molitvu, a nikako izreći kletvu“, mudro je zaključio svoju autoapologiju. Pri tome je izgubio iz vida jednostavnu činjenicu da je iz perspektive vremena kad je Mehmed Osvajač iskazao svoju večnu volju Ataturkovo doba bilo daleka budućnost.

Mustafa Kemal Ataturk, otac moderne Turske (Foto: Tviter)
Mustafa Kemal Ataturk, otac moderne Turske (Foto: Tviter)

Predsedniku Dijaneta, koji, po svemu sudeći, nije na visini kompleksne dužnosti koja mu je poverena, neće mnogo pomoći to što je Dževdet Bahčeli, braneći sebe, usvojio njegovu logiku, kao ni to što je omiljena deviza bivšeg pragmatičnog predsednika Sulejmana Demirela „Neuništivog“, jednog od najdugovečnijih i najuspešnijih aktera na turskoj političkoj sceni, bila: „Juče je juče, a danas je danas“.

Ovde i sada, napose u Turskoj, očigledno su veći i ozbiljniji ulozi u igri, a sve i nije samo politikantski shvaćena dnevna politika. Ima nešto malo i principa, što je one koji smatraju da je u politici baš sve dozvoljeno nemalo iznenadilo. Tako je, eto, Erdoganovo stavljanje simboličkog pečata na Ataturkovo nasleđe urodilo obnovljenom snagom i revnošću njegovih poštovalaca i zaštitnika kulta „Oca Nacije“.

Udar nađe iskru u kamenu! Bitka se nastavlja.

REAKCIJE NA BALKANU
Usredsređivanje unutarturske polemike posle vraćanja Aja Sofije u status džamije na problem odnosa prema Ataturkovom nasleđu uslovljeno je specifičnim društvenim i političkim odnosima i tokovima čitavog postosmanskog perioda u razvoju ove velike i složene zemlje. Erdoganov potez nije, međutim, ni neutralan ni jednoznačan u koordinatama muslimanskog sveta i procesa koji obeležavaju, lokalno i globalno, sadašnji trenutak islamske umme, odnosno svetske zajednice Alahovih sledbenika. Uostalom, ovaj ogled smo i započeli navodom iz znakovitog osvrta bivšeg reis-ul-uleme Mustafe Cerića.

Želeći da pred svetom opravda svoju reputaciju umerenog i mirotvornog muslimanskog alima (i verskog političara) sa Balkana, a verovatno delom i iz ličnog ubeđenja, Cerić se odlučio na iskorak koji zaslužuje pažnju i poštovanje, a i odgovarajuću analizu. Još samo da nije, bar u ovoj prilici, zaključio refrenom: „Naš predsjednik Alija Izetbegović nam je ostavio u amanet da ne smijemo ličiti na njihov loš primjer“!

„Loš primjer“ se, naravno, u kontekstu Cerićevog pledoajea, odnosi na rušitelje džamija i, uopšte, sejače verske i svake druge netolerancije, ali se pozivanje na Izetbegovićev amanet u ovom slučaju nekako ne uklapa u novostvorenu situaciju, jer je opštepoznato da je autor „Islamske deklaracije“ ovako ocenio Ataturkovu Tursku:

„Turska kao islamska zemlja vladala je svijetom. Turska kao europski plagijat predstavlja trećerazrednu zemlju, kakvih ima još stotinu na svijetu“.

Erdogan se sa ovim uporednim uvidom nesumnjivo slaže i udarnički radi na vraćanju iz „plagijata“ na original.

Nije među ovdašnjim muslimanskim intelektualcima samo Mustafa Cerić, koji se neretko oglašava u javnosti raznim povodima, od kojih većina nije u užem smislu vezana za versku sferu, našao za shodno da se izjasni povodom Erdoganovog postupka sa Aja Sofijom. Učinila su to, zajedničkom autorskim tekstom u Oslobođenju, i dvojica uglednih profesora Fakulteta islamskih nauka u Sarajevu, Enes Karić i Hilmo Neimarlija.

Profesor Fakulteta islamskih nauka u Sarajevu Hilmo Neimarlija (Foto: Snimak ekrana/Jutjub)
Profesor Fakulteta islamskih nauka u Sarajevu Hilmo Neimarlija (Foto: Snimak ekrana/Jutjub)

Zbog značaja ovog reagovanja i u njemu iznete argumentacije, navodim ga integralno: „Odluku o poništavanju statusa muzeja i vraćanju statusa džamije Aja Sofiji u Istanbulu smatramo višestruko spornom. Smatramo da se ovaj čin ne može opravdati historijskim razlozima i potrebama muslimana, da je simbolički kontraproduktivan i da je civilizacijski štetan.

Ne želimo, niti možemo, zanemariti dugu povijest religijskih prisvajanja, rušenja i spaljivanja hramova drugih religija, premda ovo nije prilika za dublje preispitivanje vjerskih osnova i posljedica nečega što su u prošlosti svi činili. Smatramo da su se u odnosima među religijama, društvima i imperijama u prošlosti mogli i trebali naći mnogo jači razlozi za zadržavanje dosadašnjeg statusa Aja Sofije, negoli za njegovu promjenu. Svijet je danas povezan kao što nikada ranije nije bio i susretanje religija u miru i uzajamnom poštovanju preče je od međureligijskog nadmetanja u svakom trenutku i na svakom mjestu.

Ne vidimo razloge za promjenu statusa Aja Sofije koje bi se moglo povezati sa realnim vjerskim potrebama muslimana. Jedinstveni grad Istanbul pruža više nego dovoljno prostora za namaz i spokojstvo vjere u džamijama, starim i novim, onim grandioznim kao i onim tihim, mirnim.

Razlozi pojedinaca i grupa muslimana, koji su tražili da to imaju i u Aja Sofiji, simbolički su razlozi, a ne izrazi stvarnih potreba. Udovoljavanje njihovim zahtjevima, neovisno o tome koliko je tih pojedinaca i grupa muslimana i koliko intenzivno osjećaju svoju simboličku vezu sa Aja Sofijom, znači uspostavljanje institucionalne nadmoći jedne ograničene simboličke identifikacije nad drugim simboličkim identifikacijama sa Aja Sofijom. Time se daje primat jednoj emotivnoj vezi u odnosu na druge emotivne veze i izazivaju emotivne reakcije unutar širokog spektra osjećajnih religijskih i svjetovnih odnošenja koja tvore simbolički univerzum Hagija Sofije.

Univerzum Hagija Sofije, u svome singularitetu i svome pluralitetu, upleten je u geografski, povijesni i mentalni krajolik Istanbula, koji je jedinstveni civilizacijski krajolik Turske, Mediterana, svijeta. Razumijemo i poštujemo reakcije na odluku svjetovnih vlasti o promjeni religijskog statusa Aja Sofije koje dolaze iz hrišćanskih crkvenih i akademskih krugova. Nažalost, reakcijama nedostaje uvjerljivost uzvraćanja sa stajališta univerzalnog odnosa i vjerodostojnost koju su njihovi zastupnici izgubili kada su šutnjom odobravali ili neposrednom potporom pomagali nedavno rušenje i paljenje džamija u Bosni i Hercegovini.

Zato podržavamo one koji su odluku o Aja Sofiji doživjeli kao civilizacijski štetan čin, ali su zadržali povjerenje u vjernost muslimana, muslimanskog vjerskog vođstva i svjetovnih vlasti Turske načelima islamskog priznanja i poštivanja vrijednosti i ustanova drugih religija i drukčijih uvjerenja kao osnovu oficijelnog odnosa prema Aja Sofiji“.

HVALA ERDOGANU
I dok su, eto, dvojica profesora osetila da je povodom Aja Sofije moralna obaveza i za muslimane da se kritički odrede, političari koji svako malo ponavljaju da je Alija Izetbegović Erdoganu ostavio Bosnu u amanet, koji proslavljaju njegove izborne pobede, kao da su trijumfi njihove stranke i hrle na političke mitinge u Tursku, simptomatično ćute, kao da se ništa nije dogodilo.

Nezgodna stvar, intimno po svoj prilici likuju, ali vide da mnoge uticajne gazde u svetu ne odobravaju novosultanov potez, a nisu ni sva braća po veri oduševljena. Onda ćemo po onoj arapskoj izreci, „ako je govoriti srebro, ćutati je zlato“. Ponekad. Utoliko više treba ceniti dostojanstven iskorak dvojice vrsnih sarajevskih alima, ali i principijelnih i časnih intelektualaca, ukratko – istinskih muslimana i svetskih ljudi.

Turski predsednik Redžep Tajip Erdogan sa ostalim muslimanskim vernicima tokom prve molitve održane u Aja Sofiji kao džamiji, Istanbul, 24. jul 2020. (Foto: Turkish Presidency via AP, Pool)
Turski predsednik Redžep Tajip Erdogan sa ostalim muslimanskim vernicima tokom prve molitve održane u Aja Sofiji kao džamiji, Istanbul, 24. jul 2020. (Foto: Turkish Presidency via AP, Pool)

Koliko nas vraćanje Sveta Sofije u status džamije s razlogom emotivno pogađa, toliko, i još više, trebalo bi da sve ljude dobre volje, otvorenog srca i uma raduje osvedočenje da, suprotno površnoj i stereotipnoj, dogmatskoj (i opasnoj)  predstavi da su „svi muslimani isti“ stoji bogata, dinamična raznovrsnost muslimanskih društava. Taj življeni pluralizam ni u čemu ne dovodi u pitanje njihov muslimanski karakter, već ih samo obogaćuje i čini otvorenim za dijalog između sebe i, u okviru realno dostižnog, sa nemuslimanima. Takvo ogledalo Erdogan sigurno nije imao nameru da otkrije.

Neka mi bude dopušteno da dodam i jedno lično zapažanje.

Čitajući Karićevo i Neimarlijino reagovanje, sa zadovoljstvom, ali i setom, vratio sam se u godine kad sam uspešno sarađivao sa ovom dvojicom obrazovanih i umnih kolega. Tragedija Jugoslavije i strašan rat u BiH udaljili su nas i oterali na suprotne strane, stvorivši i nametnuvši nam drugačije prioritete. S obzirom na okolnosti, verovatno je tako jedino moglo i moralo biti, uključujući i provalu lične zlovolje, pa se ne treba opterećivati time što svoje uloge i čitav taj teški period, koji u nekim glavama i srcima nažalost nije završen i prevaziđen, bez kajanja i/ili moralnog preispitivanja dijametralno oprečno doživljavamo i racionalizujemo.

Ne stoji li, uostalom, u jednoj od najstarijih kuranskih sura: „Vama vaša vera, a meni moja“?

Mene, međutim, uopšte ne iznenađuje to što se odvažnom kritikom Erdoganovog shvatanja kako danas treba afirmisati prevashodnost islama oglasio Enes Karić, ali ne kao svojevremeni protivkandidat Mustafe Cerića na izborima za reis-ul-ulemu (kao odraz tih drugačijih prioriteta!), već kao autor podsticajnog i podjednako hrabrog ogleda Fundamentalizam Prokrustove postelje (1997). O Hermeneutičkim problemima prevođenja Kurana da i ne govorimo…

Isto vredi i za Hilma Neimarliju sa kojim sam 1988. godine, pod naslovom „Alahov amanet kao otvoreno djelo“, sadržajno i zanimljivo razgovarao za Islamsku misao. Posebno mi je ostao u sećanju njegov produbljeni prikaz Malroove „Glave od opsidijana“…

Oduvek sam držao da nisu u pravu neke moje kolege islamolozi, među kojima ima i veoma uglednih, koji zastupaju stav da je pojmovno-terminološko razdvajanje „islama“ i „islamizma“ izlišno, odnosno da je termin „islamizam“ nepotrebna tautologija, jer je islam u svom društvenom ispoljavanju i ozbiljavanju, ako se drži kuranskih načela, ipso facto i „islamizam“.

Muslimanski vernici tokom molitve ispred Aja Sofije, Istanbul, 24. jul 2020. (Foto: AP Photo/Yasin Akgul)
Muslimanski vernici tokom molitve ispred Aja Sofije, Istanbul, 24. jul 2020. (Foto: AP Photo/Yasin Akgul)

Karić i Neimarlija me iznova uveravaju da sam u pravu. Verujem čak, premda za razvijanje te teme ovde nije prilika, da bi, radi potpunijeg razumevanja stvarnosti islamskog sveta, valjalo uspostaviti i razraditi pojmovno-terminološku trijadu: musliman – islamista – „islamista“, za šta nam potres izazvan pretvaranjem Svete Sofije u džamiju istovremeno pruža jedinstvenu ilustraciju, teorijsko uporište i metodološku polazište.

Hvala Erdoganu!

 

Naslovna fotografija: Mustafa Kamacı/Anadolu Agency

 

Izvor sveosrpskoj.com