Američki krah u Avganistanu

SAD su izgubile osamnaest godina u borbama koje na kraju gotovo da nisu uticale na stvarno stanje. Talibani, koji su dominirali pre američke invazije, i danas su najvažniji faktor u Avganistanu

Uskoro će dvije decenije otkako su američke trupe, u okviru takozvanog rata protiv terora, napale Avganistan tako započinjući jedan od najdužih sukoba u američkoj istoriji. Kao i u slučaju ostalih intervencija koje su došle poslije, Sjedinjene Države se ne mogu pohvaliti stanjem na terenu. Štaviše, rat u Avganistanu i pokušaj izgradnje države po zapadnom kalupu dali su veoma mršave rezultate. Talibani, koje je administracija Džordža Buša proglasila glavnim protivnicima unutar zemlje, su i danas prisutni te još uvijek dovoljno snažni da se velikim silama nametnu kao jedna od ključnih frakcija za rješenje avganistanskog sukoba.

Kada se pogleda osamnaest godina američkog djelovanja u Avganistanu stiče se utisak da je izuzetno malo toga postignuto. Utisak u značajnoj mjeri odgovara stvarnosti. Zvanični ciljevi američke invazije bili su uništenje terorističke organizacije Al Kaida, te uklanjanje talibana sa vlasti. Možemo reći da je drugi cilj, do određene mjere, bio praćen uspjehom. Ipak, činjenica da talibani još uvijek vode borbu protiv američkih trupa te da predstavljaju jednu od ključnih grupacija u unutrašnjem političkom životu zemlje služi kao jasan dokaz da je uklanjanje talibana iz tokova političkog života Avganistana od strane Sjedinjenih Država bilo kratkog vijeka.

UZALUDNO RATOVANjE
Uzevši u obzir pojavu ISIL-a bez rezerve se može zaključiti da je prvi cilj američkih vojno-političkih planera doživio potpuni neuspjeh. Naime, teroristička grupa pod nazivom Džabhat al-Nusra, se još 2012. na sceni pojavila kao sirijska podružnica Al Kaide. Nešto više od godinu dana kasnije, pobjede Džabhat al-Nusre na bojnom polju su zasjenili uspjesi nove terorističke grupe nastale od fragmenata Al Kaide[1] pod nazivom Islamska država Iraka, koja će kasnije metastazirati u ISIL.

Većina islamističkih grupacija koje su kasnije ujedinjene pod zastavom ISIL-a imale su značajne veze sa Al Kaidom, dok su grupe prevashodno odgovorne za osnivanje Islamske države predstavljale direktne lokalne produžetke Al Kaide.[2] Američki napad na Avganistan ne samo da nije uspio poraziti Al Kaidu već je doveo do njenog daljeg širenja putem regrutacije islamističkih i radikalnih elemenata kako iz muslimanskih država Bliskog istoka i Sjeverne Afrike, tako i šire.

Tri godine prije negoli će se Džabhat al-Nusra pojaviti na teritoriji Sirije, tadašnji američki predsjednik, Barak Obama, je prilikom posjete Vest pointu održao jedan od poznatijih govora svoje karijere, u okviru kojeg je istakao da će Sjedinjene Države poslati još 30.000 vojnika u Avganistan s ciljem „preokretanja talibanskog napredovanja i jačanja kapaciteta avganistanskih vlasti i bezbednosnih snaga“.[3] Bitan elemenat govora se odnosio na napore koji se moraju uložiti kako bi se „Al Kaidi uskratilo sigurno utočište“. Povećanje broja vojnika, koje je samo u prvoj godini koštalo 30 milijardi dolara, došlo je nakon osam godina rata koji nije, ako je suditi po Obaminim komentarima, išao naruku Amerikancima.

Logika govora bivšeg američkog predsjednika upućuje na činjenicu da su, nepunu deceniju nakon što je rat počeo, talibanske jedinice na terenu bile dovoljno sposobne da se aktivno suprotstave daleko nadmoćnijim američkim trupama praćenim od strane vladinih snaga. Stanje političkog sistema koji je na cijevima američkih tenkova donet u Avganistan je daleko od stabilnog i očigledno je da se režim u Kabulu održao na vlasti zahvaljujući, u velikoj mjeri, prisustvu američkih trupa i političkim naporima Vašingtona.

Bez američke podrške, veoma je mala vjerovatnoća da bi trenutne avganistanske vlasti izašle kao pobjednik iz političko-vojnog sukoba sa talibanima. Ovo ilustruje izvještaj[4] pisan za potrebe američkog Kongresa od strane Tomasa Klejtona. S obzirom da je objavljen 25. juna 2020. godine, možemo pretpostaviti da sadrži zaključke nastale na osnovnu trenutnog stanja na terenu. U okviru uvoda Klejton ističe da bi „potpuno povlačenje američkih trupa, praćeno okončanjem američke pomoći, moglo dovesti do urušavanja avganistanskih vlasti i eventualnog povratka talibana na vlast. Prema svim mjerilima, talibani su u snažnijem vojnom položaju sada nego što su ikada bili u periodu nakon 2001“.[5]

Pripadnici jedne od frakcija avganistanskih talibana u provinciji Farah slušaju govor novoizabranog lidera, 03. novembar 2015. (Foto: AP Photo)
Pripadnici jedne od frakcija avganistanskih talibana u provinciji Farah slušaju govor novoizabranog lidera, 03. novembar 2015. (Foto: AP Photo)

Klejton veoma jasno prikazuje sliku stvarnog stanja i neminovan zaključak koji se nameće jeste da su Sjedinjene Države protiv talibana uzaludno ratovale. Činjenicu da u nedavnim pregovorima između Sjedinjeni Država i talibana nisu učestvovali predstavnici zvaničnih avganistanskih vlasti neki analitičari protumačili su kao namjeru Vašingtona da se prvenstveno pobrine za povlačenje sopstvenih trupa čime bi se, u značajnoj mjeri, osujetili interesi trenutnih struktura u Kabulu koje su primarno zainteresovane za očuvanje sopstvenog položaja i uticaja.

Američko-talibanski dogovor jeste podrazumjevao unutrašnji sporazum između talibana i trenutnih vlasti, no pitanje je koliko dugo će Vašington imati strpljenja za veoma spori napredak ovih pregovora koje dodatno otežava pitanje razmjene zarobljenika, posebno visokih zvaničnika, te politička kriza vezana za predsjedničke izbore iz 2019.

Nije teško uočiti da je Avganistan, nakon 18 godina američkog prisustva, te skoro dva triliona potrošenih dolara,[6] nefunkcionalna država unutar koje i dalje veoma značajnu ulogu igra ista ona političko-vojna struktura koja je od strane američkih političara bila prepoznata kao glavni neprijatelj kada je rat počinjao.

MRŠAVI REZULTATI
Bez obzira na mogući ugao posmatranja, objektivan zaključak jeste da su Sjedinjene Države postigle veoma ograničene sekundarne rezultate u zemlji, dok su njihovi originalni ciljevi ostali neostvareni. Kao i Sovjeti nekada, i Sjedinjene Države se sada spremaju napustiti Avganistan pod takvim okolnostima da se cjelokupna geopolitička avantura čini besmislenom i uzaludnom.

Jedan od ključnih problema sa kojim su se susretale sukcesivne američke administracije ogledao se u visokom stepenu korupcije avganistanske političke elite. Istini za volju, ovaj problem su same Sjedinjene Države stvorile kroz upornu podršku Kabulu te centralizaciji zemlje. Hamid Karzai, često kritikovan zbog korupcije, po svemu sudeći je bio povezan sa kriminalnim krugovima u zemlji. U prilog ovoj tezi govore diplomatske depeše stranih ambasadora i zvaničnika, objavljene 2009. od strane Vikiliksa, koje karakterišu Karzaija kao slabog i neodlučnog političara sklonog paranoji te veoma zaduženog prema lokalnim kriminalnim krugovima.[7]

Ovakva politička figura je neminovno morala biti okarakterisana ograničenom sposobnošću projektovanja autoriteta centralnih vlasti prema vojnim komandantima i guvernerima u provincijama što je dovelo do razvoja situacije u kojoj su dotični zvaničnici stekli veoma visok stepen autonomije doprinoseći daljoj fragmentaciji zemlje, koja se inače odlikovala svojom decentralizovanom organizacijom.

Korupcija među avganistanskom elitom je, kao što to obično i biva, dovela do delegitimizacije vlasti u očima domaćeg stanovništva stvorivši dodatni problem otuđenosti vlasti i naroda s obzirom da je, zbog nazadnog ponašanja, administraciju u Kabulu bilo lakše posmatrati kao domaće zastupnike stranih interesa negoli kao sastavni dio avganistanskog društva.

Predsednik Avganistana Ašraf Gani tokom razgovora sa američkim mirovnim izaslanikom za Avganistan Zalmajem Kalizadom u predsedničkoj palati u Kabulu, 28. januar 2019. (Foto: Afghan Presidential Palace via AP)
Predsednik Avganistana Ašraf Gani tokom razgovora sa američkim mirovnim izaslanikom za Avganistan Zalmajem Kalizadom u predsedničkoj palati u Kabulu, 28. januar 2019. (Foto: Afghan Presidential Palace via AP)

Pored političkih problema, izvještaj Vašington posta o ratu u Avganistanu iz 2019. godine, nastao na temelju zvaničnih dokumenata koji su postali dostupni javnosti, dotakao se problema vezanih za obuku i opremanje avganistanskih vojnih jedinica. Pomenuti dokumenti otkrivaju da su „zvaničnici Sjedinjenih Država smatrali Avganistance previše neobrazovanim, nedisciplinovanim i suštinski previše zaostalim da bi mogli biti uspješno organizovani u borbenu silu jedne suverene zemlje… Zvanični izvori su avganistanske bezbednosne snage opisali kao nesposobne, loše obučene, zahvaćene korupcijom, ispunjene dezerterima i špijunima te lišene motivacije“.[8]

Proces izgradnje nacije, u najboljim okolnostima gdje postoji objektivan temelj za takav projekat, je nezahvalan i složen poduhvat. Istorijski gledano, nastanak nacije nije projekat koji se može ostvariti za nekoliko godina. Avganistan je još jedan od primjera gdje je Vašington, zajedno sa saveznicima, pokušao da stvori vještačku naciju suprotstavljajući se istorijskim tokovima unutar samog Avganistana, tokovima čija se starost mjeri vjekovima.

U takvim okolnostima, američki neuspjeh se može djelimično opravdati nedostatkom volje lokalnih struktura da „izađu u susret“ američkim planovima, no postoji dio odgovornosti koji Sjedinjene Države moraju preuzeti na sebe upravo jer su, uprkos znanju o specifičnostima podneblja, odlučile da pokušaju Avganistan oblikovati po ranije utvrđenom modelu koji se inače susretao sa značajnim problemima u svim slučajevima gdje je primjenjen. Različita društva i narodi su trebali biti oblikovani kalupom koji nikome nije odgovarao.

Rezultat ovih procesa je bila hronično slaba centralna vlast, zahvaćena visokim stepenom korupcije, povezana sa lokalnim kriminalnim elementima, nesposobna, možda i nevoljna da obuzda provincijske guvernere i komandante te je u očima stanovništva viđena kao projekat stranih sila. Kao da nije bilo dovoljno što su sponzori dotičnih vlasti bile iste velike sile koje su napale Avganistan uzrokujući značajne žrtve i materijalnu štetu, već se i administracija u Kabulu ispostavila kao nesposobna.

Američki eksperiment sa izgradnjom nacije u Avganistanu je doživio istu sudbinu kao i zapadne vojne operacije. U suštini, mnogo vremena, ljudskih života na svim stranama, te novca je potrošeno kako bi se ostvarili mršavi rezultati čiji opstanak nije ničim zagarantovan i koji će vjerovatno biti poništeni sa odlaskom američkih trupa i gubitkom američkog pokroviteljstva.

TALIBANSKA PREVLAST
Nesumnjivo je, kada se pogleda početak sukoba, da su trupe Sjedinjenih Država imale izuzetnu prednost u odnosu na talibanske jedinice te shodno tome ne čudi munjevit i naizgled nezadrživ napredak američkih jedinica u okviru prvobitnih vojnih operacija, kako u vazduhu tako i na zemlji. Kao i u mnogo slučajeva ranije, gerilski principi borbe su vremenom otupili oštricu američkih napada dopustivši talibanima prostor i vrijeme da se pregrupišu i nastave borbu.

Problem vezan za američke vojne operacije u Avganistanu, koji je tek kasnije postao primjetan, ogledao se u činjenici da je perspektiva komandnog kadra, vezana uz napredak vojnih akcija, postala u potpunosti razvedena od stvarnog stanja na terenu. Svim američkim komandantima u Avganistanu je zajednička karakteristika bila isticanje „solidnog napretka koji je postignut“.[9] Američki portal o vojnim dešavanjima je u članku iz 2018. posvećenom odlasku generala Mika Niklsona sa mjesta komandanta američkih trupa u Avganistanu istakao kako „Niklsonov siguran stav po pitanju operacija u Avganistanu odgovara pozitivnim procjenama vezanim za Avganistan koji su mnogi američki komandanti imali u toku 17 godina rata, uprkos očiglednom nazadovanju situacije“.[10]

Američke trupe prilikom izlaska iz helikoptera u kampu Bost u provinciji Helmand u Avganistanu, 11. septembar 2017. (Foto: Andrew Renneisen/Getty Images)
Američke trupe prilikom izlaska iz helikoptera u kampu Bost u provinciji Helmand u Avganistanu, 11. septembar 2017. (Foto: Andrew Renneisen/Getty Images)

Kao što smo ranije istakli, Sjedinjene Države su u Avganistanu pokušale da organizuju vojsku po kalupu koji je oblikovao njihove vojne jedinice. Ovaj otklon od stvarnih potreba i sposobnosti avganistanske države, kada govorimo o obliku i ustrojstvu funkcionalnih vojnih jedinica, najbolje je prikazan prilikom značajnije talibanske ofanzive koja je 2018. preduzeta na četiri fronta istovremeno, a koja je vladu u Kabulu koštala teritorijalnih gubitaka i 200 mrtvih vojnika.[11]

Neki od onih koji su stradali prilikom talibanskih napada bili su pripadnici elitnih avganistanskih jedinica komandosa, obučeni u skladu sa američkim stilom ratovanja koji se ogleda u sprezi između jedinica komandosa na terenu, vazdušne podrške te, u slučaju Avganistana, vođstva od strane američkih instruktora. Lišeni američke podrške i bez vazdušnih snaga, avganistanski komandosi su bili okruženi i u značajnoj mjeri eliminisani od strane talibana.

Obavještajne organizacije američke vojske su u toku 2018. dale procjenu broja talibanskih boraca, navodeći da u sedamnaest provincija koje kontrolišu talibani raspolažu sa između pedeset i šezdeset hiljada vojnika. Neophodno je istaći da ovih 17 provincija zapravo čine više od 50 odsto ukupne teritorije zemlje. Izvještaji sa terena upućuju na viši stepen organizovanosti i sistematičnosti unutar talibanskih jedinica koji se ogledaju u sposobnosti izvođenja napada na velike urbane centre te borbu na više frontova istovremeno. Poređenja radi, Sjedinjene Države su na vrhuncu invazije rasporedile više od 100.000 vojnika u Avganistanu, podržanih od strane dodatnih 50.000 koalicionih vojnika iz sastava NATO saveza i drugih zemalja. Uprkos brojčanoj i tehnološkoj prednosti, Vašington je, u pogledu kontrole, postigao manje negoli talibani sa znatnom manjim brojem boraca.

Predstavnici američke vojne i civilne administracije predstavljaju situaciju na terenu kao slučaj skoro jednake zastupljenosti u pogledu kontrole teritorije između vlade u Kabulu i talibana, no problem koji ovakvo viđenje situacije donosi sa sobom jeste zanemarivanje činjenice da u određenom broju provincija, nominalno kontrolisanih od strane Kabula, avganistanske vlasti pod svojom kontrolom drže samo provincijsku prestonicu i vojne instalacije dok je ostatak administrativne jedinice pod talibanskom kontrolom.[12] Ovakva situacija je dovela do toga da su talibani u mogućnosti ostvarivanja visokog stepena pritiska čak i na ona područja koja nisu pod njihovom kontrolom, dok se isto ne može reći za trupe pod kontrolom Kabula.

Sama činjenica da se pitanje kontrole teritorije posmatra kroz demagoške igre riječima od strane kako američkih tako i avganistanskih vlasti jasno upućuje na postojanje ranije pomenute razvedenosti između stvarnog stanja i percepcije stanja od strane najviših zvaničnika.

PONIŽAVAJUĆI NEUSPEH
Pored vojnih gubitaka koji su postali sastavni dio svakodnevnice jedinica avganistanskog režima, pitanje civilnih žrtava je nezaobilazno kada se vrši analiza američkih postignuća u toku sukoba koji traje već osamnaest godina. Prema podacima na stranici Savjeta za spoljne poslove, od 2010. godine u Avganistanu je poginulo blizu 100.000 osoba.[13]

Nakon godina rata, podaci UN-a pokazuju da je 3.7 miliona djece lišeno osnovnog školovanja, 1.3 miliona djece pati od neuhranjenosti, 50 odsto izvora pitke vode koji su trenutno u upotrebi je zagađeno otpadnim materijama, 25 odsto djece ima manju kilažu u odnosu prosjek za svoj uzrast, 33 odsto djevojčica stupaju u brak prije 18. godine dok svako dvoje od petoro avganistanske djece ne postigne puni mentalni ili fizički razvoj.[14]

Deca tokom školskog časa u učionici na otvorenom, Džalalabad, 30. januar 2013. (Foto: Noorullah Shirzada/AFP/Getty Images)
Deca tokom školskog časa u učionici na otvorenom, Džalalabad, 30. januar 2013. (Foto: Noorullah Shirzada/AFP/Getty Images)

Za napor koji su preduzele neke od najmoćnijih zemalja svijeta, koji traje već skoro dvije decenije i koji je koštao basnoslovne sume novca, ovo su poražavajući rezultati. Materijalna šteta se zasigurno mjeri u milionima američkih dolara i postavlja se pitanje da li je stanje generalne populacije, u pogledu osnovnih životnih potrepština, uopšte pomjereno nabolje sa tačke na kojoj se nalazilo u početku američke invazije?

Pitanje izbjeglica unutar Avganistana se pojavljuje kao jedna od posljedica stalnih sukoba i izuzetno niskog stepena bezbednosti unutar zemlje. Prema istraživanju iz 2017. samo u toku te godine više od pola miliona Avganistanaca je bilo primorano potražiti prebivalište drugdje u državi uslijed širenja sukoba.[15] Ovu situaciju dodatno usložnjava činjenica da se u toku iste godine u Avganistan vratilo nešto više od 500.000 izbjeglih osoba, blizu četiri stotine njih iz Irana i više od stotinu hiljada iz Pakistana.

U periodu između 2002. i 2014. Sjedinjene Države su u avganistanski sektor obrazovanja uložile 759 miliona dolara dok se iznos zvanične pomoći za razvoj, od strane ostalih zemalja koalicije, popeo sa 22 miliona u 2002. na 450 miliona dolara u 2013. Uprkos ovim sumama uloženog novca, obrazovni sistem u Avganistanu je hronično obilježen nesigurnošću, lošim stanjem instalacija i školskih objekata, lošim kvalitetom vode, niskim sanitarnim uslovima te izmorenim učiteljskim kadrom. Sve navedene slabosti su posljedica neprekidnih napada na obrazovne institucije od strane naoružanih grupa, što daje dodatnu težinu ranije spomenutim tvrdnjama o slabljenju pozicija avganistanskih vlasti i njihovih zapadnih saveznika.

Jedan od najvećih problema, čiji trenutni opseg je direktni proizvod američke invazije, ogleda se u činjenici da Avganistan slovi kao najveći proizvođača opijuma u svijetu još od 2001. Ironično je da su talibani tokom svoje vladavine u velikoj mjeri onemogućili uzgoj i proizvodnju opijuma. Napad Sjedinjenih Država i uklanjanje talibana sa vlasti doveo je do naglog skoka u uzgoju maka za potrebe proizvodnje narkotika, s obzirom da se, pored opijuma, iz sjemena maka takođe proizvodi i heroin.

U februaru 2020. Kancelarija za nacionalnu kontrolu narkotika pri Bijeloj kući saopštila je da se uzgoj maka u 2019. smanjio u odnosu na isti period 2018. no da je proizvodnja čistog opijuma porasla za 21 odsto.[16] U pogledu uzgoja, 2017. godina je predstavljala dosadašnji vrhunac s obzirom da se u dotičnom periodu skoro 320.000 hektara nalazilo pod zasadima maka, dok je količina proizvedenih narkotika prevazilazila devet hiljada kubnih tona.[17] Proizvodnja opijuma je u toku dotične godine dostigla povećanje od rekordnih 87 odsto.[18]

Malo prije zapadne invazije, uslijed zabrane proizvodnje opijuma od strane talibana, površina pod makom je iznosila približno 10.000 hektara. Godinu dana kasnije, skoro 80.000 hektara obradivog zemljišta je korišćeno za uzgoj maka. Prema istraživanjima, u toku 2019. godine u proizvodnji opojnih sredstava bilo je zaposleno 600.000 osoba dok je zarada od prodaje narkotika, posebno opijuma i heroina, činila jednu trećinu BDP-a Avganistana. Vojni analitičari u Sjedinjenim Državama procjenjuju da čak 90 odsto heroina na globalnom tržištu potiče iz Avganistana. Za razliku od ranih godina invazije, značajan dio prerade maka u heroin i druge opijate se sada vrši u samom Avganistanu što dodatno olakšava transport i podiže zaradu, od koje talibani ubiraju 20 odsto kao svojevrsni „porez“.[19]

Avganistanski farmer prikuplja sok iz cvetova opijuma u provinciji Nangarhar, 19. april 2016. (Foto: Noorullah Shirzada/AFP/Getty Images)
Avganistanski farmer prikuplja sok iz cvetova opijuma u provinciji Nangarhar, 19. april 2016. (Foto: Noorullah Shirzada/AFP/Getty Images)

Nesposobnost, možda i nedostatak stvarne volje, da se riješi problem trgovine drogom unutar Avganistana, uprkos značajnim sumama novca uloženim u napore na terenu, imao je negativan odraz na društvo samih Sjedinjenih Država. Prema podacima za 2017. godinu, čak dva miliona građana SAD-a bilo je zavisno od opojnih droga dok je predoziranje postalo primarni uzrok smrt u Sjedinjenim Državama. U oktobru iste godine, Bijela kuća je bila primorana da proglasi nacionalno vanredno zdravstveno stanje.

Nije zgoreg pomenuti da je jedna od ključnih karika u svjetskom lancu trgovine drogom američki protektorat na Kosmetu koji sa razlogom u medijima često biva definisan kao narko-država. Istorija ima smisla za ironiju. Kao što je proizvodnja narkotika skočila sa uklanjanjem talibanskog režima, tako je i protok opojnih sredstava kroz Kosmet povećan sa povlačenjem srpskih trupa i administrativnog mehanizma.

Bez obzira što se institucije i Vojska Srbije, tada SR Jugoslavije, nisu mogle nikako poistovjetiti sa avganistanskim talibanima, zapadna propaganda je upravo to učinila, predstavljajući Sjedinjene Države kao donosioca slobode i napretka u oba slučaja. Jedan od najboljih primjera koji ilustruju ispraznost dotične demagogije se može pronaći upravo u problemu proizvodnje narkotika u Avganistanu. Kao i u mnogim drugim oblastima, čini se da su i u ovom pogledu svi napori Sjedinjenih Država završili neuspjehom, neko bi rekao ponižavajućim neuspjehom kada se uzme u obzir obim i raznolikost upotrebljenih sredstava.

ISTORIJA SE PONAVLjA
Istorijat mirovnih pregovora kojima bi rat u Avganistanu bio okončan dug je skoro koliko i sam sukob. U prvoj deceniji nakon invazije, svi pokušaji da se sporazum postigne završavali su neuspješno. Nešto više uspjeha su imali pokušaji postizanja sporazuma nakon 2011. no značajan broj njih se sveo na jalove pregovore koji nisu zaustavili nasilje unutar zemlje.

Jedan od važnijih međunarodnih sastanaka kojem su prisustvovali talibani a čija tema je bila postizanje mira u Avganistanu održan je pred kraj 2018. godine u Moskvi.[20] Pored predstavnika talibana, ovom sastanku su prisustvovali predstavnici Rusije, Kine, Pakistana, Irana, Indije te centralnoazijskih republika. Nije teško uočiti da su prisutni bili svi oni na koje bi negativno uticalo širenje sukoba van avganistanskih granica. Iz perspektive bezbednosnih interesa Moskve, posebno u pogledu širenja trgovine drogom te povećanja broja terorističkih ćelija, sukob u Avganistanu ne može biti posmatran nikako drugačije već negativno.

Osnovni zadatak za Moskvu bilo je ograničavanje sukoba unutar Avganistana te rad na postizanju mirovnog sporazuma putem kojeg bi se onemogućilo dalje funkcionisanje terorističkih grupa u zemlji. Rusija, iako djelujući u svrhu sopstvenih bezbednosnih interesa, pozitivno je uticala na situaciju pojavljujući se u ulozi mirotvorca.[21] Krajem maja 2019. novi sastanak, organizovan u ruskoj prestonici, bio je pozitivno okarakterisan od strane svih prisutnih predstavnika,[22] iako je stvarni uticaj na stanje sukoba bio ograničen. Glavne prepreke za postizanje sporazuma bili su zahtjevi za odlaskom stranih trupa te nepostojanje volje među talibanima da pregovaraju sa vladom u Kabulu koju oni vide kao marionetsku vlast pod kontrolom Vašingtona.

Glavni politički lideri talibana sa ostatkom delegacije tokom razgovora sa novinarima uoči nove runde mirovnih pregovora sa američkom delegacijom, Moskva, 28. maj 2019. (Foto: AP Photo/Alexander Zemlianichenko)
Glavni politički lideri talibana sa ostatkom delegacije tokom razgovora sa novinarima uoči nove runde mirovnih pregovora sa američkom delegacijom, Moskva, 28. maj 2019. (Foto: AP Photo/Alexander Zemlianichenko)

Sporazum iz septembra 2019. između talibana i Sjedinjenih Država, kojim se Vašingon obavezao na povlačenje 5.000 vojnika, urušio se kada je u bombaškom napadu poginuo jedan američki vojnik. Odmah nakon kraha ovog sporazuma, talibanska delegacija je stigla u Moskvu kako bi sa ruskim zvaničnicima razgovarala o uslovima povlačenja američkih trupa iz Avganistana. Slične posjete su bile planirane i prema Kini, Iranu te zemljama Centralne Azije. Prema izjavi jednog od talibanskih predstavnika, svrha ovih posjeta „nije bila oživljavanje mirovnih pregovora sa Sjedinjenim Državama već procjena regionalne podrške za primoravanje Vašingtona da napusti Avganistan“.[23]

Jedan od prestižnih američkih političkih časopisa, Forin polisi, iako veoma kritičan prema ulozi Rusije u Avganistanu, nije mogao preći preko činjenice da je Moskva postala bitan politički faktor u mirovnim pregovorima sa talibanima. U članku posvećenom mirovnim pregovorima između Vašingtona i talibanskog vođstva, Semjuel Ramani primjećuje da se „Rusija čak i ponudila kao garant bilo kakvog budućeg mirovnog sporazuma između Sjedinjenih Država i talibana. Iako se čini da je mogućnost takvog dogovora nestala, posebni poslanik Rusije za Avganistan, Zamir Kabulov, smatra da su pregovori između Amerike i Talibana samo „suspendovani“, no ne i „mrtvi“ te je najavio planove Moskve o konsultacijama sa Sjedinjenim Državama po pitanju budućih pregovora“.[24]

Po svemu sudeći, sporazum postignut 29. februara 2020. u Dohi predstavlja zvaničan kraj američkog rata u Avganistanu. Dogovor pretpostavlja borbu talibana protiv Al Kaide i drugih terorističkih grupa te postizanje političkog dogovora sa vlastima u Kabulu u zamjenu za potpuno povlačenje američkih i savezničkih trupa. Zaključno sa julom 2020. u Avganistanu se nalazi još 8.600 američkih vojnika koji bi trebalo da budu povučeni u narednih četrnaest mjeseci ako talibanska strana ispoštuje svoj dio dogovora.

Kada, u njihovoj ukupnosti, sagledamo američku invaziju i rat koji ju je pratio, nije moguće oteti se utisku da se istorija zaista ponavlja. Ako zanemarimo specifične pojedinosti vezane za vremenski period i tehnološki napredak, američka avantura u Avganistanu se završila isto kao i sovjetska. Čak su i uloge zamjenjene te se Rusija pojavljuje, u značajno manje agresivnom obliku, kao treća strana koja posreduje između Avganistana i Sjedinjenih Država.

Iz ranijeg teksta može se uočiti, i to nesumnjivo, da su Sjedinjene Države, najprostije rečeno, izgubile osamnaest godina u jalovim borbama koje na kraju skoro da nisu uticale na stvarno stanje. Talibani, koji su dominirali Avganistanom prije američke invazije, trenutno su najsnažniji vojno-politički akter unutar zemlje. Buduće uređenje države će zavisiti od njihovih zamisli i dobre volje s obzirom da ne može biti sumnje u prednost koju posjeduju u odnosu na vladu u Kabulu.

Rusija, Kina, Pakistan i druge zemlje Centralne Azije su zainteresovane za ograničen broj pitanja, njima bitnih. Politička stabilnost zemlje, otvorenost za saradnju u pogledu ekonomskih projekata, kontrola i borba protiv teroristički ćelija i borba protiv proizvodnje narkotika. Unutrašnja pitanja Avganistana ostaju upravo to i dok Avganistanci brinu o sopstvenoj kući ni Moskva ni Peking nemaju potrebu da se miješaju, što se ne može reći za Sjedinjene Države koje već decenijama sa razlogom imaju reputaciju uplitanja u suverena pitanja cijelog niza različitih država, kako iz geopolitičkih tako i iz ideoloških razloga.

Dobar dio američke javnosti je davno izgubio apetit za rat u Avganistanu te, generalno gledano, strane intervencije vođene pod sloganom ljudskih prava i demokratije. Nakon nedavnih dešavanja u Americi nije nerazumno postaviti pitanje hoće li se Vašington u dogledno vrijeme moći upustiti u novi rat sličan onome koji je započeo 2001? Po svemu sudeći, Sjedinjene Države imaju pune ruke posla same sa sobom. Uprkos tome što se protesti u velikim američkim gradovima smiruju, sile koje su dovele do nemira i nasilja nisu ni u kom pogledu istrošene. Američki predsjednički izbori, bez obzira na rezultat, mogu biti okidač novih demonstracija i eventualno ozbiljnijeg oblika sukoba.

Demonstranti tokom protesta zbog ubistva Džordža Flojda ispred zgrade policijske uprave Mineapolisa, 28. maj 2020. (Foto: John Minchillo/AP Photo)
Demonstranti tokom protesta zbog ubistva Džordža Flojda ispred zgrade policijske uprave Mineapolisa, 28. maj 2020. (Foto: John Minchillo/AP Photo)

Zahvaljujući trenutnom stanju u Sjedinjenim Državama, zalud potrošenim godinama i milijardama dolara, te činjenici da se talibani sada nalaze opet u položaju najsnažnije frakcije, stiče se utisak da će, kada jednom posljednji američki vojnik napusti Avganistan, biti kao da se ništa suštinski nije ni dogodilo te da će sve anemične strukture instalirane od strane Zapada vremenom propasti, suočene sa sopstvenom nefunkcionalnošću, tako postavši krajnji svjedok američkog neuspjeha.

 

Ljubiša Malenica je diplomirani politikolog.

________________________________________________________________________________

UPUTNICE:
[1] https://www.cfr.org/article/syrias-civil-war

[2] https://www.longwarjournal.org/archives/2014/06/isis_announces_formation_of_ca.php

[3] https://www.cleveland.com/nation/2009/12/obamas_speech_on_adding_30000.html

[4] https://fas.org/sgp/crs/row/R45122.pdf

[5] https://fas.org/sgp/crs/row/R45122.pdf

[6] https://www.wsj.com/articles/americas-longest-war-a-visual-history-of-18-years-in-afghanistan-11583010024

[7] https://www.theguardian.com/world/2010/dec/02/wikileaks-cables-hamid-karzai-erratic

[8] https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/afghan-war-failure-usa-191223104820851.html

[9] https://warontherocks.com/2019/02/coming-to-terms-with-americas-undeniable-failure-in-afghanistan/

[10] https://www.military.com/daily-news/2018/08/22/outgoing-us-commander-continues-tradition-hailing-progress-afghanistan.html

[11] https://www.nytimes.com/2018/08/12/world/asia/afghanistan-ghazni-taliban.html?module=inline

[12] https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/SSRN-id3291982.pdf

[13] https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/war-afghanistan

[14] https://www.unicef.org/afghanistan/situation-children-and-women-afghanistan

[15] https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/SSRN-id3291982.pdf

[16] https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/ondcp-releases-data-poppy-cultivation-potential-opium-production-afghanistan/#:~:text=Poppy%20cultivation%20in%20Afghanistan%20declined,drove%20the%20decline%20in%20cultivation.

[17] https://news.un.org/en/story/2018/05/1010332

[18] https://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level–up-87-per-cent_-survey.html

[19] https://www.bbc.com/news/world-us-canada-47861444

[20] https://www.bbc.com/news/world-asia-46155189

[21] https://warsawinstitute.org/friend-foe-russia-gets-support-afghan-peace-talks/

[22] https://www.aljazeera.com/news/2019/05/taliban-progress-afghan-talks-moscow-190530072213758.html

[23] https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taliban-idUSKCN1VZ034

[24] https://foreignpolicy.com/2019/09/11/in-the-demise-of-the-taliban-peace-talks-russia-is-the-winner/

 

Naslovna fotografija: Adam Ferguson/The New York Times

 

Izvor princip.news