Prikaz knjige „Srpske zemlje pre Nemanjića“

Nova knjiga Marka Aleksića „Srpske zemlje pre Nemanjića“ bavi se periodom početka srednjeg veka, manje poznatim razdobljem istorije Srba, i donosi neka kapitalna saznanja

Jedna od tema koja srpsku javnost dijeli u dva međusobno suprotstavljena dijela jeste tema istorije Srba, njihove starine i vjerske opredijeljenosti. U sadašnjem trenutku borbe za kulturno i vjersko nasljeđe srpskih zemalja, ova tema je od presudnog značaja za opstanak srpskog roda. Stoga knjige koje iznose sjaj i veličinu srpske istorije zaslužuju posebnu pažnju svesrpske javnosti. Nova knjiga Marka Aleksića Srpske zemlje pre Nemanjića (izdavač Laguna, 2020) predstavlja multidisciplinarnu, sveobuhvatnu sintezu epohe ranog srednjeg vijeka, po mnogo čemu jedinstvenu.

Sam naslov knjige nosi dragocjen pojam „srpskih zemalja“. Doba prvih poznatih srpskih zemalja jeste doba srpskih kneževa Dervana, Višeslava, Vlastimira; srpskih plemena Neretljana, kneževinama (Zahumlje, Travunija..), najstarijih poznatih gradova, utvrđenja, naselja i građevina o kojima se nije mnogo govorilo u široj akademskoj javnosti. Srpske zemlje koje su zahvatale prostor Dalmacije (u antičkom smislu te riječi, koja se prostire na istoku od Podrinja, na zapadu od granice Istre i na sjeveru od Posavine do Jadranske obale – današnja „krštena Srbija“, Zahumlje, Travunija, Bosna…). Knjiga potom predstavlja pisane i arheološke podatke o slovenskim plemenima koja više ne postoje, a koja su nekada  živjela na srpskim prostorima: Timočani, Obodriti ili Moravljani. Knjiga donosi i podatke o Srbima u Polablju, odnosno Lužičkim Srbima.

KAPITALNA SAZNANjA
Priča o srpskoj istoriji prije Nemanjića donosi izuzetno značajan doprinos izučavanju manje poznatog razdoblja istorije srpskog naroda i predstavlja naučni odgovor na pitanje epohe srpskog ranog srednjeg vijeka, razdoblja od 7. do 10. vijeka, iz kojeg je sačuvano najmanje pisanih podataka (Aleksić koristi sve raspoložive relevantne izvore sa Zapada, iz Vizantije, arhiva u Vatikanu, Dubrovniku, Splitu i drugih mesta gde su se sačuvale lokalne dalmatinske hronike sa podacima iz ovog doba), a arheološkim nalazima uspijeva da nadomijesti nepoznate istorijske detalje koji omogućavaju rekonstrukciju nekadašnjeg života i civilizacijskih dostignuća srpskog naroda.

Knjiga se bavi periodom početka srednjeg vijeka, manje poznatim razdobljem istorije Srba, kada se stari antički svet konačno srušio, a stvorili se temelji Evrope kakvu danas prepoznajemo. To je doba kada je Karlo Veliki osvajao i ujedinjavao narode na Zapadu, kada je osnovano Franačko carstvo 800. godine, doba prvih vijekova i ekspanzije islama u Evropu, pojave Vikinga, ali i doba kada su Sloveni gospodarili velikim dijelom kontinenta. To je epoha u kojoj su mnogi narodi nestajali, a brojni današnji narodi započinjali svoju istoriju, dok se među Slovenima ime Srba među prvima javlja u istorijskim izvorima.

Knjiga donosi kapitalna saznanja o postojanju niza crkava na prostoru najstarijih srpskih zemalja – na prostoru današnje Bosne i Hercegovine – a koje predstavljaju najstarije do sada poznate hrišćanske hramove u slovenskom svetu. Njihovo postojanje mijenja i naša dosadašnja saznanja o vremenu kada su Srbi primili hrišćanstvo i donosi neočekivane zaključke o ulozi Srba u pokrštavanju Slovena. Među arheološkim nalazima se izdvajaju raskošni, pozlaćeni predmeti izuzetne izrade od kojih neki, poput nalaza iz utvrđenja u Mogorjelu u dolini rijeke Neretve u Hercegovini, predstavljaju najviše zanatske i umetničke domete svoje epohe i spadaju u najvrednije poznate takve predmete kod Slovena.

Tu su i drugi izuzetni nalazi iz 8. veka kao što su krstionica kneza Višeslava koja takođe svedoči o visokom kulturnom dometu tog vremena, i za koju je u knjizi pokazano da je, suprotno dosadašnjim tvrdnjama, treba vezati za srpskog kneza Višeslava koji je vladao oko 780. godine. Ova nova saznanja mijenjaju i našu ukupnu predstavu o srpskoj državi i društvu ovog doba i njegovim kulturnim i civilizacijskim dometima.

Krstionica kneza Višeslava (Foto: Sputnjik/Srpske zemlje pre Nemanjića)
Krstionica kneza Višeslava (Foto: Sputnjik/Srpske zemlje pre Nemanjića)

A otkriće velike građevine u centralnoj Bosni iz vremena kneza Višeslava, koja po obliku i monumentalnosti ima osobine vladarske palate, predstavlja najstariji takav primer u slovenskom svijetu – koji nema ni približnog ekvivalenta – i govori o civilizacijskom dostignuću srpskih zemalja ranog srednjeg vijeka. Posebno je zanimljivo otkriće starogermanskih slova, runa, koja su urezana na jednom od stubova ove palate i za koje nije poznat sličan primer u ovom delu Evrope.

Knjiga obrađuje naselja i utvrđenja kao što su Ston, Ras, Dostinika i mnoge druge ranosrednjovekovne lokalitete, zatim najstarije sačuvane podatke o istoriji Bosne koja se prvi put pominje upravo u ovo vreme, u okviru najstarije srpske države. Posebna pažnja posvećena je i najstarijim poznatim srpskim kneževinama na prostoru današnje Hercegovine kao što su Zahumlje, Travnik i Neretljanska kneževina, pa i najstarijim poznatim pomenima oblasti Trebinja u okviru srpskih zemalja u 9. i 10. veku.

DOPUNA ŠKOLSKOJ LEKTIRI
Knjiga napisana sa prvobitnim ciljem da pruži naučne odgovore na goruća pitanja srpske istorije, koji bi bili pouzdani i potkrijepljeni i koji bi pomogli da razumemo razdoblje o kome najmanje znamo, a kome se u drugim sredinama posvećuje daleko veća pažnja, donosi i čitav niz značajnih otkrića o kojima nismo imali ni predstavu već samo maglovitu slutnju.

Poseban značaj ove knjige, pored toga što ona donosi sveobuhvatnu sintezu epohe srpskog ranog srednjeg vijeka (što je veliki posao za tim ljudi, a kamoli za jednog čovjeka) je u tome što ona otvara prostor za dalje istraživanje i što nadilazi polemike za i protiv doseljavanja Slovena na Balkan te ističe značaj i ulogu Srba u pokrštavanju Slovena. Tu je, naravno, prisutan i kostur priče cara-pripovjedača Porfirogenita, ali problematizovan i dopunjen drugim izvorima, i stoga kao glavni doprinos ove knjige ističem to što ona otvara mnoga pitanja:

Šta to znači ako Srbi već u 8. vijeku imaju vladarsku palatu „koja nema ni približan ekvivalent u čitavom slovenskom svijetu“? Koje su to istorijske srpske zemlje? Koja je i kolika uloga srpskog plemena na razmeđi dva carstva? Da li Nemanjići osvajaju teritorije Istočnog romejskog carstva ili oslobađaju svoje nekadašnje zemlje? Šta to govori o nama ako se uz prve pomene o Srbima uvijek ističe i njihova ratnička slava?

Rekonstrukcija vladarske palate u Brezi kod Visokog iz 8. veka (Foto: Sputnjik/Srpske zemlje pre Nemanjića)
Rekonstrukcija vladarske palate u Brezi kod Visokog iz 8. veka (Foto: Sputnjik/Srpske zemlje pre Nemanjića)

Pošto je knjiga svjesno napisana bez nakadnih konstrukcija i tumačenja, kako se sama naučna građa ne bi dovela u pitanje, preporučujem da se čita paralelno sa prethodnom knjigom Marka Aleksića Srpski viteški kod iz najmanje dva razloga.

Prvi, zato što se tu nastavlja pripovijest o slavnom srpskom rodu na jedan gotovo poetizovan način, koji takođe prati naučna građa, ali nije prisutna autocenzura i autor daje, na osnovu istorijske i arheološke građe, prepostavke i dokaze o viteškom kodu srpskog naroda, koji ima dvostruko utemeljenje – u svetim ratnicima Istočnog romejskog carstva i u viteškim redovima nastalim na Zapadu.

Drugi,  zato što knjiga Srpski viteški kod predstavljanjem „epohalnih nacionalnih događaja – od Kosovskog boja, preko ustanaka protiv Turaka, do oslobodilačkih ratova u 20. vijeku“ donosi prijeko potrebnu nadopunu školskoj lektiri u vremenu kada se po ko zna koji put u istoriji vrši pokušaj udara na srpsku nacionalnu svijest i dostojanstvo kroz neselektivno ubacivanje istorijski neutemeljenog sadržaja.

BIOGRAFIJA PISCA
Marko Aleksić rođen je 1970. u Beogradu, gde je diplomirao i magistrirao srednjovekovnu arheologiju. U Narodnom muzeju u Beogradu stekao je zvanje kustosa. Kao član ekipe ili vođa iskopavanja učestvovao je u arheološkim istraživanjima u Srbiji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Nemačkoj i drugim zemljama. Objavio je brojne naučne radove u zemlji i inostranstvu o temama iz srednjovekovne arheologije i istorije, kao i stručnu knjigu  Medieval Swords from Southeastern Europe (Srednjovekovni mačevi u Jugoistočnoj Evropi) koja je dobila više pozitivnih prikaza u vodećim svetskim stručnim časopisima i citirana nekoliko stotina puta.

Održao je predavanja u institucijama kulture širom Srbije, na univerzitetima, međunarodnim naučnim skupovima i drugim mestima. Sarađivao je sa Dečjim kulturnim centrom u Beogradu, na RTS-u je bio stručni konsultant i autor priloga sa temama iz nauke i kulture, pisao je dramske tekstove za program Radio Beograda, objavljivao naučno-popularne članke sa temama iz srednjeg veka u Politikinom Zabavniku, pisao dramske tekstove za Radio Beograd. Poslednjih nekoliko godina je predavač u Istraživačkoj stanici Petnica (programi Arheologija i i Petnica International). Kao stručni konsultant ili predavač sarađuje sa muzejima, fakultetima, vojnim, bezbednosnim i kulturnim organizacijama i viteškim družinama.

Pisac knjige „Srpske zemlje pre Nemanjića“ Marko Aleksić (Foto: Snimak ekrana/Jutjub)
Pisac knjige „Srpske zemlje pre Nemanjića“ Marko Aleksić (Foto: Snimak ekrana/Jutjub)

Knjige Marko Kraljević: Čovek koji je postao legenda (2015) i Srpski viteški kod (2017) dobile su pozitivne stručne prikaze u vodećim svjetskim stručnim časopisima i citirane su u stručnoj literaturi.

Bio je prvak Savezne Republike Jugoslavije u mačevanju, disciplina sablja (1993).

 

Milana Babić je profesorka srpskog jezika i predsednica Književnog udruženja „Susret“ iz Trebinja. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: Snimak ekrana/Jutjub

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO: