Serđo Leone ili o amerikanofiliji

Serđo Leone je jedan od prokletnika – poput Kurosave, Velsa i Hjustona – koji su, putujući svetom i radeći filmove, nosili sa sobom svoju izmišljenu Ameriku

„Akcija je karakter.“
F. Skot Ficdžerald

 

Uz Žan-Pjer Melvila (1917) i Akira Kurosavu (1910), Serđo Leone (1921) predstavlja najdominantniju aksiomatsku figuru jednog specifičnog načina mišljenja, specifičnog pogleda na svet koji je presudno uticao na razvoj modernog filma, a koji se može izraziti kroz samo jednu reč, reč koja do današnjih dana (mada su granični) provocira kontroverzne asocijacije. U pitanju je, naravno, amerikanofilija!

Govoreći o amerikanofiliji, Leone se uvek vraća na detinjstvo. Ukazuje na imaginarni pojam Amerike koji se formira u glavi svakog deteta koje guta filmove, „čita“ stripove, živi sa junacima Džejmsa Ferimona Kupera… Takvo detinjstvo u Leoneovom slučaju, opterećeno erom Musolinijeve „imperijalne melodrame“ (analogije u slučaju Melvila i Kurosave su očigledne) predstavljalo je najpogodnije tlo za receptivnu groznicu koja će buknuti dolaskom američke armije na Apeninsko poluostrvo.

BESKRAJNI HORIZONT
Odrastao u antifašističkoj, profilmski orijentisanoj porodici uz oca (Vićenca Leonea) filmskog reditelja, Leone je proždirao sve što je stiglo sa oslobodiocima. Jednaku senzaciju su predstavljale američke cigarete i čokolade kao i prevodi Hemingveja, Foknera, Hemeta ili Džejmsa Kejna. Govoreći o tom vremenu Leone će dalje istaći: „Mora da sam u dve-tri godine gledao trista filmova mesečno. Vesterne, komedije, gangsterske filmove, ratne priče – sve čega je bilo.“ Amerika se, dakle, javlja kao projektovani svet, kao filozofski pojam s one strane stvarnosti.

Objašnjavajući transcendiranje pojma Amerike, sledstveno pojmu amerikanofilije u projekcijama filmofila ostrašćenog u detinjstvu, Leone u odgovoru na jedno bukvalno formulisano pitanje na najprecizniji način definiše pogled na svet jednog duhovnog bratstva formiranog diljem planete, u Evropi (bila to Francuska, Nemačka, ili Jugoslavija), u Japanu, ili Hongkongu, zašto ne i Sovjetskom Savezu: „Ja nisam bio fasciniran, kako vi kažete, mitom Zapada, ili gangsterskim mitom. Ja nisam bio hipnotisan kao bilo ko istočno od Njujorka, ili zapadno od Los Anđelesa, mitskim predstavama Amerike. Ja govorim o individualnom, o beskrajnom horizontu – Eldoradu.“ (podvukao N. P.).

Italijanski reditelj Serđo Leone u razgovoru sa čuvenim američkim glumcem Klintom Istvudom tokom pauze na snimanju filma (Foto: Pinterest/Chait Kantamani)
Italijanski reditelj Serđo Leone u razgovoru sa Klintom Istvudom tokom pauze na snimanju filma (Foto: Pinterest/Chait Kantamani)

Mada se sam kult individualnog lako može vezati za sociološke odrazne interpretacije, kada su u pitanju autorske strategije formirane u totalitarnim sredinama, Leoneova je eksplikacija važnija zbog njenog središnjeg značenja. Upućuje na pažljivije (koncentrisanije), dubinskije pristupanje autorskim poetikama (i njihovim interpretacijama) koje za polazište imaju primese populističkog pristupa umetnosti, filozofiji, kulturi uopšte.

Leoneova rediteljska karijera, površinski kontroverzna u pojedinim fazama, u suštini izuzetno konzistentna, u osnovnoj postavci internacionalistički obojena, u krajnjoj nameri enciklopedistična, najilustrativnije raskrinkava nakaradna, prizemna interpretiranja, tačnije dogmatski zlurado etiketiranje populizma ili amerikanofilije kao prostog ideološkog koda.

PROKLETNIK I LUTALICA
Provodeći dane u studijima, ili na prirodnim objektima, Leone je upoznao tehnologiju filmskog posla do detalja. Znao je sve o kablovima, mikrofonima, objektivima, kamerama, rasveti, šminki, itd. Upoznao se sa svim fazama montaže, provodio sate u salama za sinhronizaciju, da bi na kraju shavtio da je „Muviola oltar magijskog obreda“. Iniciran u „anagramatiku“ filmske alhemije, Leone je u svojstvu asistenta (pomoćnika) režije, a potom i reditelja druge ekipe sticao praktičnu sigurnost, uz autore poput Marvina Leroja, Raula Volša s jedne, ili Vilijama Vajlera i Freda Cinemana sa druge strane. Uostalom, kao što je Robert Oldrič jednom prilikom rekao o praksi asistiranja, „to što se nauči šta ne treba raditi isto je tako važno kao i šta treba raditi“.

Leoneovi filmovi pokrenuli su čitavu lavinu koja će prerasti u jedan od najčudnovatijih posleratnih filmskih fenomena. Italijanski, tzv. špageti vesterni, poznati i kao „opere nasilja“, predstavljaće najeksponiraniju produkciju druge polovine šezdesetih, da bi zgasnuli tek sredinom sedamdesetih. Štićeni Leoneovom aurom, svetu će se nametnuti autori poput Korbučija, Tesarija, Solime, Barbonija, Feronija, Licanija i mnogih drugih, bez obzira na to da li ćemo ih pamtiti pod pseudonimima (anglosaksonskog tipa), ili pod pravim imenima.

A Serđo Leone je jedan od prokletnika, poput Kurosave, Velsa i Hjustona, jedna od internacionalnih lutalica koje su putujući svetom i radeći filmove nosile sa sobom svoju izmišljenu Ameriku, koje su vapile za autorskim spokojstvom Džona Forda čija je Dolina spomenika možda jedini dosanjani san. Ako je Hjuston na kraju u Mrtvima u Irskoj, koliko kod Džojsa, toliko i u Fordovoj postojbini, pronašao smiraj, Leone je lutao do samog kraja, mnogo sličniji Orsonu Velsu. Obojicu je proganjao pečat ranog uspeha, obojica su neshvaćeni, osporavani i hvaljeni od pogrešnih ljudi na pogrešne načine, obojici su filmove masakrirali nekulturni trgovci, obojica su obišli kontinente da bi pronašli svoj Eldorado, svoju Ameriku, svoju dolinu spomenika – i nisu je našli.

Italijanski filmski reditelj, scenarista i producent Serđo Leone (Foto: Pinterest/imdb.com)
Italijanski filmski reditelj, scenarista i producent Serđo Leone (Foto: Pinterest/imdb.com)

U trenutku kada je prestalo da kuca Leoneovo srce, u nedelju 30. aprila 1989. godine (Oldrič kaže: „Italijani ne rade nedeljom“), započinjao je prvomajski praznik, Dan rada, još jedan od datuma koji nedri američke paradokse, dan vezan za duh gangsterskog Čikaga (1886) bez kojeg ne bi bilo ni poslednjeg ostvarenog Leoneovog filma. Leone je umirao u trenutku kad je ulazio u realizaciju ambiciozne koprodukcije, ni manje ni više nego američko-ruske, posvećene bici za Staljingrad, u trenutku kada je snivao svoj sledeći projekat „kraljevsku rimejk-verziju“ najuspešnijeg filma koji je ikad snimljen, Prohujalo s vihorom.

Filmografija:

1957  Taxi…Signore? (director)
1959  Sign of the Gladiator/ Nel segno di Roma (screenwriter)
1960  The Colossus of Rhodes/El coloso de Rodas (director, screenwriter)
1960  The Last Days of Pompeii/Gli ultimi giorni di Pompei (2nd unit director)
1961  Duel of the Titans/Romolo e Remo (screenwriter, story screenwriter)
1963   Le sette sfide (screenwriter)
1963   Le verdi bandiere di Allah (screenwriter)
1963   Sodom and Gomorrah/Sodoma e Gomorra (2nd unit director)
1964   A Fistful of Dollars/Per un pugno di dollari (director, story)
1966   For a Few Dollars More/Per qualache dollaro in piu (director, story)
1966   The Good, the Bad, and the Ugly/Il Buono ili Brutto il Cativo (director, story)
1968   Once Upon a Time in the West/C’era una volta il west (director, co-story)
1972   Duck, You Sucker/Fistful of Dynamite (director, screenwriter)
1974   My Name is Nobody/Il mio nome e nessuno (idea)
1978   Il gatto (executive producer)
1981   Once Upon a Time in America (director, screenwriter, performer)
1985   Troppo forte (uncredited director)

 

Tekst je preuzet iz knjige: Nebojša Pajkić, „Holivudski rukopis“, Novi Sad, Beograd, Prometej, Jugoslovenska kinoteka, 2004.

 

Nebojša Pajkić (Visoko, 1951) je jugoslovenski i srpski dramaturg, scenarista, filmski kritičar i profesor na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu.

 

Naslovna fotografija: 1964 United Artists Corporation with Constantin Film Produktion, Jolly Film, and Ocean Films

 

Izbor, naslov i oprema teksta Novi Standard