Rusija kao Treći Rim – uobrazilja ili stvarnost?

Srpska uobrazilja o imperijalnoj misiji današnje Rusije kao „Trećeg Rima” lako se pretvara u sveopšte razočaranje u ruski narod i rusku spoljnu politiku

U azerbejdžansko-jermenskom ratu Rusiji je po „difoltu“ bilo mesto uz hrišćansku Jermeniju – reći će većina današnjih Srba. Shodno takvom shvatanju svetskoistorijske uloge ruske države, oni se ni najmanje ne razlikuju od svojih predaka iz XVI ili XIX veka.

Iz toga proizlazi da dvovekovni procesi dubinske vesternizacije i s njom povezane sekularizacije srpskog društva kod Srba jedino nisu izmenili hrišćansko istoriosofsko opravdanje postojanja ruske države kao „Trećeg Rima“. Takvo srpsko konzervirano poimanje uloge ruske države u svetskoj istoriji bilo je tokom 20. veka imuno čak i na realne ideološke i državno-pravne tektonske transformacije ruske države, pa je otuda većina Srba i Sovjetskom Savezu pripisivala imperijalnu pseudosoteriološku ulogu.

U tom vremenu je svaka manifestacija fizičke moći Moskve samo dodatno hranila među Srbima iluziju o pseudomističkom prizvanju ruske državnosti, koja je od 1917. godine bila utopljena u sovjetsku državno-pravnu i ideološku formu. Kraj Drugog svetskog rata, a naročito 1948. brutalno su potvrdili da je dotadašnja Brozova (zlo)upotreba takve srpske arhetipske predstave o ruskoj državi kao „Trećem Rimu“ bila u isključivom interesu Londona, pošto su od pedesetih godina prošlog veka Britanci postali jedini istinski gospodari Jugoslavije.

Sadašnje srpsko razumevanje uloge ruske države u međunarodnim odnosima, koje se pokazalo na primeru rata u Nagorno-Karabahu, a koje nema uporišta u realnosti, već u srpskoj kolektivnoj arhetipskoj uobrazilji, idealno je za zloupotrebu od strane istih anglosaksonskih majstora manipulacije. U krajnje pojednostavljenoj i antiistorijskoj aksiomatskoj predstavi današnje Rusije kao „Trećeg Rima“, znatno je više materijala za izgradnju rusofobije nego rusofilije među današnjim srpskim generacijama. Kao i svaka uobrazilja, i srpska uobrazilja o imperijalnoj misiji današnje Rusije može lako da se pretvori u sveopšte srpsko razočaranje u ruski narod i spoljnu politiku njegove države. A oduševljenje, podjednako kao i razočaranje, nema opravdanja ni u istorijskim činjenicama niti u današnjoj realnosti.

Ponude sa Zapada

Formiranje državne ideologije i u staroj Moskovskoj Rusiji je u mnogo većoj meri bio jedan komplikovan i protivrečan realpolitički proces, nego što to može da se pretpostavi pod mističnim utiskom pet vekova stare ideje pskovskog monaha Filoteja o Moskvi kao „Trećem Rimu“. Tako je Ivan III, iako je bio prvi moskovski veliki knez koga su ruski jerarsi, po ugledu na vizantijskog cara, nazivali „samodršcem (autokrator, prim. Z. Č.) svih Rusa“, odbio ponudu papske kurije da posle venčanja s vizantijskom princezom Sofijom Paleolog postane naslednik vizantijskih careva, te da kao takav povede rat sa Osmanlijama. Ista ponuda je Ivanu III došla i sa adrese poslovično oprezne mletačke Sinjorije: „Za prekraщeniem imperatorskogo roda v mužskom kolene dolžna prinadležatь vašemu vыsočestvu v silu vašego blagopolučneйšego braka“.

Političke ponude koje su moskovskom velikom Ivanu III stizale sa Zapada posle venčanja sa Sofijom Paleolog, čuveni ruski medievalista Dimitrije Lihačov tumači sledećim rečima: „Zapadnoevropske države su se trudile da na svaki način Ivanu III uliju u glavu ideju o vladavini nad Istokom, da suprotstave Moskovsku Rusiju Turskoj, i tako pretvore mladu rusku državu u poslušno oruđe svoje politike.“

Statua moskovskog kneza Ivana III na spomeniku „Milenijum Rusije“ u Velikom Novgorodu (Foto: Wikimedia/Voevoda)
Statua moskovskog kneza Ivana III na spomeniku „Milenijum Rusije“ u Velikom Novgorodu (Foto: Wikimedia/Voevoda)

Papska kurija je svoju ponudu ponovila velikom knezu Vasiliju III, kada je 1519. godine rimski papa preko svog predstavnika Ditriha Šomberga poručio kako „sadašnjeg najsvetlijeg i nepobedivog cara cele Rusije hoće da kruniše za hrišćanskog cara“. Na ovu ponudu ruski bojari su u ime velikog kneza odgovorili kako Vasilije „želi teritorije svoje ruske zemlje“, dok „otčinu konstяntinopolskuю“ ne uopšte razmatra. Imajući to u vidu, Lihačov zaključuje kako u XVI i XVII veku sukobi između Moskve i Istanbula nisu bili motivisani borbom za „vizantijsko nasleđe“, već željom da se „zaštite južni gradovi ruske države“, zbog čega je ruska država ne jednom ulazila u borbu s krimskim hanovima kao turskim vazalima.

Istovremeno su brojni Grci, koji su kao izbeglice živeli u Moskovskoj Rusiji, kao čuveni Maksim Grk, sumnjičeni da žele Rusiju da uvuku u svoju ideju sveopšteg hrišćanskog rata protiv Turske. Zanimljivo je da je grčka nacionalna partija slične korake preduzimala i na Porti. Tako je posle smene turskog poslanika u Moskvi 1529. godine, izvesnog Skendera koji je bio grčkog porekla, utvrđeno kako je ovaj sve činio kako bi sprečio uspostavljanje savezničkih odnosa između Turske i Rusije.

Ruska žitija

Iako već u XV veku moskovskog velikog kneza ruski jerarsi nazivaju carem, za usvajanje ideje translatio imperii bilo je neophodno promeniti drevni nasleđeni slovensko-germanski tip države, patrimonijalnu monarhiju sastavljenu od udeonih kneževina visokog stepena samostalnosti. U ulozi naslednika imperatora Drugog Rima, koji prema vizantijskoj tradiciji jednog carstva postaje zaštitnik svih pravovernih hrišćana u svetu, nije se mogao naći patrimonijalni vladar koji državnu teritoriju, i vlast na njoj, deli sa svojom braćom velikim kneževima.

Otuda nije slučajno da ruski bojari, kao nosioci udeonih centrifugalnih tradicija, optužuju ženu Ivana III, vizantijsku princezu Sofiju (kćerku Tome Paleologa, koji je po majci vodio poreklo od srpske vlastelinske porodice Dragaš), kako je u ruske zemlje donela ustanove tuđe ruskoj državnoj tradiciji koje su jačale centralnu vlast moskovskog velikog kneza nauštrb vlasti udeonih kneževa.

Da je u Moskovsku Rusiju iz osvojene Vizantije i iz nekadašnjih balkanskih nezavisnih država došla ne samo ideja translatio imperii, već i s njom komplementarna ideja o snažnoj carskoj vlasti, pokazuje i istorija ruskih žitija. Za ruskog jeromonaha i jednog od najpoznatijih ranih ruskih pisaca Epifanija Premudrog, još početkom XV veka politički ideal je bila labava federacija severoistočnih ruskih kneževina.

Apolinari Vaznjecov, „Moskovski Kremlj u doba Ivana III“, 1921. (Foto: Wikimedia/Vladislav Rezvый/vasnec.ru)
Apolinari Vaznjecov, „Moskovski Kremlj u doba Ivana III“, 1921. (Foto: Wikimedia/Vladislav Rezvый/vasnec.ru)

Nasuprot Epifaniju, kao braniocu drevnih patrimonijalnih tradicija, stoji nešto mlađi pisac žitija ruskih svetitelja koji se potpisuje kao Pahomije Srbin ili Pahomije Logotet. Prema istraživanju Borisa Mihailoviča Kolsa, upravo je ovaj Srbin i svetogorski monah bio prvi koji je u Žitiju Svetog Sergeja Radonješkog (1442) velikom knezu Vasiliju Vasiljeviču dodelio vizantijsku titulu neograničenog vladara – samodršca (autokratora). Pri tome ga ne naziva samodršcem cele Rusije, već „pravoslavnыm samoderžcem“. Pahomije Srbin u žitijima uzdiže Moskvu nad svim drugim ruskim udeonim kneževinama, pa je u duhu nove forme centralizovane države vizantijskog tipa rusku prestonicu prvi nazvao „carstvuющim gradom“.

Temelji ideje „Trećeg Rima“

Jednom rečju, u Moskovskoj Rusiji XV veka, koja je po organizaciji vlasti bila patrimonijalna (udeona) kneževina, nije mogla da se javi ni ideja snažne centralne vlasti vladara, niti ideja univerzalnog hrišćanskog carstva. Obe ideje nailazile su na snažan otpor domaćih političkih krugova i njihovih tradicija. Ideju translatio imperii preneli su, zajedno s idejom snažne vladarske vlasti, učeni Srbi, Grci i Bugari, pre svega i iz monaške svetogorske zajednice. Proces izgradnje ruske državne ideologije na temelju ideje „Trećeg Rima“ nije bio ni brz ni pravolinijski, onako kako se to često čini Srbima.

Ideja translatio imperii postala je u Rusiji nemoguća posle ubistva poslednjeg imperatora. Danas ruska država ima nacionalnu (iako multietnička po strukturi) a ne univerzalnu legitimaciju, što primarno određuje i njenu poziciju u sukobima, kakvi su i poslednji u regionu Zakavkazja. Savezništvo s nacionalnom državom se razlikuje od savezništva s univerzalnim pravoslavnim carstvom, pošto nacionalna država i carstvo imaju sasvim druge izvore legitimacije.

Zadatak nacionalne države je samoodržanje a carstva ostvarenje mističkih soterioloških ciljeva. Pri tome, pregled početka usvajanja ideje translatio imperii u Moskovskoj Rusiji pokazuje da ni države s univerzalnom i mističkom legitimacijom svog postojanja ne ignorišu nacionalne interese i ciljeve.

Unutrašnjost u jednoj od prostorija u muzeju Ermitaž u Sankt Peterburgu (Foto: all-free-photos.com)
Unutrašnjost u jednoj od prostorija u muzeju Ermitaž u Sankt Peterburgu (Foto: all-free-photos.com)

Da bi nacionalna Rusija pomogla nacionalnoj Srbiji, Srbija bi morala najpre samostalno da definiše svoj nacionalni interes, jer njegovo definisanje nije posao Rusije.

 

Naslovna fotografija: Tunart/Tunart

 

Izvor Pečat

 

BONUS VIDEO: