Dan osoba sa invaliditetom – „Da se bolje razumemo“

Danas se obeležava Međunarodni dan osoba sa invaliditetom. To je prilika da se podsetimo na njihov težak položaj u društvu, u svetu i u Srbiji

Pre gotovo 2.500 godina, grčki filozof Diogen hodao je ulicama Atine i u ruci nosio upaljenu sveću. Kada su ga upitali šta radi, on im je jednostavno odgovorio: „Tražim čoveka!“. Ta iskonska potraga za čovekom i dan-danas se nastavlja, a tek ga se s vremena na vreme prisetimo i pozovemo da pokaže svoje ljudsko lice i čovečnost.

Međunarodni dan osoba sa invaliditetom koji se obeležava 03. decembra samo je podsetnik da svako zaslužuje priliku osećati se čovekom i biti prihvaćen u svojoj različitosti. Ovaj dan je povod da se skrene pažnja javnosti na probleme sa kojima se ove osobe suočavaju, a to su pre svega diskriminisanost, siromaštvo, visoka stopa nezaposlenosti i isključenost iz društva.

Međunarodni dan osoba sa invaliditetom ustanovljen je 1992. godine, kada je Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila rezoluciju kojom se sve zemlje pozivaju na obeležavanje ovog dana sa namerom da se podigne svest o položaju osoba sa invaliditetom u političkom, društvenom, ekonomskom i kulturnom životu, a sve u cilju razumevanja problema invaliditeta, unapređenja položaja ovih osoba, mobilizacije podrške za njihovo dostojanstvo i prava, kao i stvaranja uslova za ravnopravno učešće osoba sa invaliditetom u lokalnoj zajednici i društvu.

Situacija u Srbiji

U Republici Srbiji živi 571.780 građana koji se mogu smatrati osobama sa invaliditetom. To je osam odsto od ukupnog broja građana Srbije. Prema podacima popisa stanovništva iz 2011. godine, od ukupnog broja osoba sa invaliditetom 58,2 odsto su žene.[1] Ova procena od osam odsto populacije polako se penje ka 12 procenata, što je u Srbiji najmanje pola miliona, ali pre će biti oko 800.000 ljudi različitog uzrasta, i sa različitim tegobama, urođenim ili stečenim, fizičkim ili mentalnim.

Jedan veliki grad ili mnoštvo manjih, ali prepunih ljudi kojima su potrebni podrška, podstrek i nešto pomoći da bi i oni bili kao i svako drugi – svakog dana na svom radnom mestu, na igralištu, svugde gde mogu da iskažu svoje talente i mogućnosti. Nažalost, većini skrivene zbog vidljive mane kojom ih je darovala priroda, bolest ili nesreća. Osobe sa invaliditetom predstavljaju jednu od najosetljivijih grupa stanovništva i suočavaju se sa brojnim preprekama.

U Srbiji su i dalje mnogi javni objekti i površine nepristupačni, pristup informacijama i komunikacijama za osobe sa invaliditetom je otežan, prisutne su različite barijere prilikom zapošljavanja, kao i ostvarivanja biračkog prava i korišćenja različitih usluga koje bi trebalo da budu dostupne svim građanima. Posebno zabrinjava loš položaj osoba sa intelektualnim i mentalnim poteškoćama, koje su izložene riziku oduzimanja poslovne sposobnosti na osnovu medicinskog pristupa, čime se one ostavljaju bez mogućnosti da odlučuju o svom životu, što je u suprotnosti sa osnovnim principima ravnopravnosti i ljudskih prava.

Osobe sa invaliditetom tokom sajma „J=dnaki“ posvećen osobama sa invaliditetom, Beograd, 23. oktobar 2019. (Foto: minrzs.gov.rs)
Osobe sa invaliditetom tokom sajma „J=dnaki“ posvećen osobama sa invaliditetom, Beograd, 23. oktobar 2019. (Foto: minrzs.gov.rs)

U Republici Srbiji je trenutno u procesu izrade Nacionalna strategije unapređenja položaja osoba sa invaliditetom za period od 2020. do 2024. godine, koju priprema Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja, uz podršku SIPRU i Tima UN za ljudska prava. Cilj strategije je poboljšanje sveukupnog socijalnog i ekonomskog položaja osoba sa invaliditetom, kao i stvaranje uslova za njihovo ravnopravno učešće u društvu.

Dan osoba sa invaliditetom treba da ukaže na bolje razumevanje ovih osoba, pomogne da ostali ljudi postanu svesniji prava, dostojanstva i dobrobiti osoba sa invaliditetom, kao i da se podigne nivo svesti o važnosti njihovog integrisanja u sve aspekte života.

Osobe sa invaliditetom često ne mogu da koriste gradski prevoz, a prilazi velikom broju zdravstvenih i socijalnih ustanova, kao i sudova, zgrada lokalne samouprave nije prilagođen ovim osobama. Osobe sa invaliditetom koje pripadaju i drugim marginalizovanim društvenim grupama, često se u praksi susreću sa diskriminacijom po više osnova. To je pre svega slučaj sa ženama sa invaliditetom, decom i mladima sa invaliditetom, osobama sa invaliditetom pripadnicima nacionalnih manjina, kao i izbeglim i interno raseljenim licima iz ove kategorije.

Žene sa invaliditetom trpe višestruku diskriminaciju kako usled svog invaliditeta, tako i zbog društvenih stereotipnih uloga muškarca i žene. One se i teže zapošljavaju, za obavljanje istog posla dobijaju manju naknadu, i češće su žrtve porodičnog nasilja u odnosu na žene bez invaliditeta. Uz decu i mlade sa invaliditetom, koji takođe predstavljaju posebno osetljivu grupu, neophodno je udruženo delovanje svih aktera u cilju ravnopravnog i nesmetanog funkcionisanja u društvu u kojem bi svaka osoba mogla i trebalo da ostvari svoj puni potencijal.

Istorijski pregled

Za osobe koje se na neki način razlikuju od drugih, kroz istoriju su se koristili različiti termini. Istorija nam pruža mnogo značajnih saznanja o životu ljudi u prošlosti. Proučavanje društvenog položaja osoba sa invaliditetom kroz istoriju bilo je otežano zbog nedostatka pisanih izvora o tome, ali se ipak može zaključiti da je odnos prema osobama sa invaliditetom neretko  bio brutalan.

Na osnovu najranijih dostupnih podataka o životu plemenskih zajednica, poznato je da je zbog očuvanja plemena običaj nalagao solidarnost prema „nemoćnima“, ali i fizičko uništenje, ukoliko je opstanak zajednice zbog njih bio ugrožen. Neka istraživanja u oblasti antropologije pokazala su da je u periodu koji je prethodio pojavi države, položaj osoba sa invaliditetom bio povezan sa tumačenjem invaliditeta kao posledice „obeležavanja od strane viših sila“. Kao takve, osobe sa invaliditetom, na neki način, uživale su određene prednosti vezane za magijske kultove. Mogućnost komunikacije sa „onostranim“ doprinosila im je da uživaju izvestan ugled u društvu bez obzira na nemogućnost privređivanja.[2]

Piter Brojgel stariji, „Prosjaci“, 1568. (Foto: Wikimedia/JarektUploadBot)
Piter Brojgel stariji, „Hendikepirani“, 1568. (Foto: Wikimedia/JarektUploadBot)

Do promena u društvenom položaju osoba sa invaliditetom dolazi u antičko doba. U Atini su ih davali robovima na čuvanje, što se može povezati sa velikim poklanjanjem pažnje Atinjana telesnom izgledu i netrpeljivošću prema telesnim estetskim nedostacima. Izgled osoba sa telesnim invaliditetom u velikoj meri odudarao je od antičkog ideala lepote, pa je to uticalo da društvo u celini ima negativan stav prema ovoj kategoriji ljudi.

U tom duhu i Platon navodi da „i lekarsko zanimanje, o kojem smo govorili, odrediće u našoj državi kao i sudsko: zakonodavstvom. A oba će se, prema tome, starati samo o građanima koji su telesno i duševno zdravi; one koji nisu telesno zdravi pustiće da umru, a one koji su duševno bolesni i nepopravljivi osudiće na smrt. Doista, smrt je najbolje što se može postići i za one koji su takvi i za državu.“[3] Sasvim je jasno da antička društva pravednost društva i humanost poimaju na sasvim drugačiji način, barem kada je reč o osobama sa invaliditetom.

Položaj dece sa invaliditetom je bio posebno težak u Sparti. Ovo se pravdalo vojničkim ustrojstvom ovog grčkog polisa i činjenicom da se društvo mora osloboditi svakog ko ne može obavljati vojničku službu. Planina Tajget, koja se nalazila u blizini Sparte, bila je mesto na kome su Spartanci ostavljali slabu, nedovoljno razvijenu i zakržljalu decu. Smatralo se da takva deca, budući da nemaju potencijale da izrastu u ratnike korisne za državu, predstavljaju balast za istu, te da ih se treba odmah osloboditi. Ova praksa ubijanja nedovoljno fizički sposobne dece se i kasnije zadržala i prećutno je pravdana ekonomskim razlozima opstanka zajednice.[4]

Srednji vek predstavljao je razdoblje koje je u velikoj meri bilo obeleženo snažnim uticajem crkve i njenog učenja. Polazeći od hrišćanske dogme o pomaganju drugima i milosrđu, moglo bi se očekivati da je došlo do poboljšanja položaja osoba sa invaliditetom u odnosu na raniji period. Nažalost, do toga nije došlo jer se na invaliditet gledalo kao na svojevrsno „božije prokletstvo“. U srednjovekovnim spisima nailazimo na vrlo ružne i pogrdne nazive za osobe sa invaliditetom kao što su ubogi, ništi, kljasti, bedni, nemoćni.

Novi vek doneo je i prve bolnice i prihvatilišta za osobe sa različitim vrstama invaliditeta. Naročito je bio težak položaj osoba sa mentalnim poremećajima koji su često bili primoravani da borave u nehigijenskim prostorijama, često izolovani od ostatka sveta.[5]

Ipak, na prelazu iz XIX u XX vek dolazi do poboljšanja položaja osoba sa invaliditetom u društvu. Tome su doprinele i uspešne osobe sa invaliditetom. Zabeležena iskustva retkih pojedinaca sa invaliditetom, koji su zahvaljujući podršci svojih edukatora uspeli da prevaziđu socijalne barijere uprkos svom oštećenju zdravlja, dala su dodatni podsticaj i nadahnuće za razvoj specijalnog školstva. Helen Keler je, uprkos nemogućnosti da čuje i vidi, zahvaljujući pomoći svoje guvernante Eni Saliven, naučila da čita, piše i govori, usavršila je svoje obrazovanje i diplomirala na Radklif koledžu.

Američka spisateljica Helen Adams Keler, 1909. (Foto: Wikimedia/Library of Congress)
Američka spisateljica Helen Adams Keler, 1909. (Foto: Wikimedia/Library of Congress)

Kao pisac, političar, inspektor američkih zavoda za obrazovanje osoba oštećenog vida i sluha jedna je od najslavnijih; bila je zastupnik ovih lica boreći se za njihova prava. Osnivač je Američke unije za građanske slobode i Međunarodne organizacije za prevenciju slepila. Podstakla je i osnažila napore u pravcu konstruisanja, pomagala kategoriji lica sa senzornim oštećenjima. Takođe, u ovom periodu su osnivane i prve organizacije civilnog društva koje su pružale pomoć i vodile brigu o osobama sa invaliditetom u njihovom prevazilaženju svakodnevnih teškoća i nedaća.

Sadašnjost i budućnost

Do velikih promena u položaju osoba sa invaliditetom došlo je u XX veku. Ako izuzmemo eugenične tendencije usmerene na eliminaciju osoba sa invaliditetom tokom Drugog svetskog rata, može se reći da je XX vek – vek institucionalizacije ljudskih prava osoba sa invaliditetom. Izmenjen je i pristup proučavanja invalidnosti. Do tada vladajući medicinski pristup, u kome je invalidnost prvenstveno medicinski problem, zamenjen je socijalnim, po kome invalidnost nastaje usled nemogućnosti društva da stvori uslove da se osobe sa invaliditetom, hendikepom uključe u društvene tokove i procese pod istim uslovima i na isti način kao ostatak populacije. Iako je proteklih godina učinjeno mnogo na stvaranju inkluzivnog društva, osobe sa invaliditetom se i danas susreću sa brojnim problemima.[6]

U novijim vremenima, osobe sa invaliditetom se definišu kao osobe sa posebnim potrebama, osobe sa teškoćama u razvoju, osobe sa teškoćama socijalne integracije. Istorija nas, dakle, uči da se položaj osoba sa invaliditetom u društvu može poboljšati jedino kontinuiranim naporima društva u celini. Istoriji treba verovati, u skladu sa drevnom maksimom – Historia est magistra vitae.

Osobe sa invaliditetom u Srbiji, u statusu marginalizovane društvene grupe koja se još bori za pristupačnost i neometano kretanje, jedna su od najranjivijih i nevidljivih društvenih grupa, izložena raznim stereotipima i predrasudama koje se sporo menjaju. Nisu potrebna neka velika istraživanja – dovoljna i rečita je i statistika. Osobe sa invaliditetom su u nepovoljnijem položaju u odnosu na opštu populaciju u pogledu većine ciljeva održivog razvoja, a pre svega onoga što su osnovna prava, kao što su pravo na zdrav život, obrazovanje i zaposlenje kao ključne pretpostavke ličnog i kolektivnog održivog razvoja. Osobe sa invaliditetom treba da dokažu sebi i drugima  da postoje mnoge stvari koje mogu da urade uprkos njihovoj situaciji, a što podiže njihovo samopouzdanje i pomaže im u otporu depresiji.

Važno je na kraju reći da je osnaživanje i obezbeđivanje učešća u javnom životu osoba sa invaliditetom predviđeno i međunarodnom Agendom održivog razvoja 2030. Reč je o ambicioznom planu delovanja međunarodne zajednice u pravcu mirnog i prosperitetnog sveta, u kojem se kao osnovni princip primenjuje dostojanstvo individue i ravnopravnost među ljudima u svakoj od tri oblasti rada Ujedinjenih nacija: razvoj, ljudska prava i mir i sigurnost. Za njeno puno ostvarivanje od presudnog je značaja puna i ravnopravna participacija osoba sa invaliditetom u svim sferama društva i stvaranje pristupačnog okruženja za ovu kategoriju stanovništva.

Osobe sa invaliditetom tokom prve Parade ponosa invalidnosti, Njujork, 12. jul 2015. (Foto: Stephanie Keith/Getty Images)
Protestna procesija osoba sa invaliditetom, Njujork, 12. jul 2015. (Foto: Stephanie Keith/Getty Images)

Dakle, u narednoj deceniji je za očekivati kreiranje i sprovođenje konkretnih politika kroz nacionalna zakonodavstva, ali i sprovođenje propisa. Ne treba smetnuti s uma niti zaboraviti činjenicu da nije dovoljno da zakon bude donet i da sadrži dobra rešenja – to je prvi korak, ali svi ti zakoni treba i da se primenjuju. Otuda Agenda 2030 insistira i na konkretnim akcijama zasnovanim na svetom pravilu prepoznavanja potencijala osoba sa invaliditetom.

 

Ostoja Vojinović je istoričar i publicista. Ekskluzivno za Novi Standard.

________________________________________________________________________________

Uputnice:

[1] Popis stanovništva, domaćinstva i stanova 2011. u Republici Srbiji – Osobe sa invaliditetom u Srbiji, Beograd: Republički zavod za statistiku

[2] Petrović, J. (2012) Pregled odnosa društva prema osobama sa invaliditetom kroz istoriju, Teme, Univerzitet u Nišu, 36, br. 2, str. 865-886.

[3] Petrović, J. (2012) Pregled odnosa društva prema osobama sa invaliditetom kroz istoriju, Teme, Univerzitet u Nišu, 36, br. 2, str. 865-886.

[4] Mirić, F. (2015) Jezik invalidnosti kao faktor diskriminacije osoba sa invaliditetom, Beograd: Viktimološko društvo Srbije i „Prometej“, 2015. god. 18, br. 1. (2015), str. 111-126

[5] Mirić, F. (2015) Jezik invalidnosti kao faktor diskriminacije osoba sa invaliditetom, Beograd: Viktimološko društvo Srbije i „Prometej“, 2015. god. 18, br. 1. (2015), str. 111-126

[6] https://uklonimobarijere.rs/osvrt-na-drustveni-polozaj-osoba-sa-invaliditetom-kroz-istoriju/

 

Naslovna fotografija: KatarzynaBialasiewicz/Getty Images/iStockphoto

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Pratite nas na YouTube-u