Uloga SPC u svetu koji dolazi

Većinu vernika u crkvama i džamijama Balkana danas čine mladi ljudi. I to je najava sveta koji dolazi, u kojem će SPC imati veliku ulogu po pitanju sudbine srpskog naroda

„Dvadeset prvi vek počinje kao vek religije.” Tako kaže uticajni američki politikolog Semjuel Hantington u svojoj poslednjoj, testamentarnoj knjizi Ko smo mi? (2004). Da bi se prevazišli sve dublji sukobi u američkom društvu, on predlaže povratak tradicionalnoj, anglo-protestantskoj kulturi. Ona će, kako Hantington tvrdi, ne kao rasni ili etnički uslov, nego kao obnovljeno duhovno nasleđe, jedina biti kadra da objedini zavađene Amerikance.

Ovaj pisac, naime, uočava da se vratilo klatno sekularizma, snažno zaljuljano u prosvetiteljskom 18. veku, i da je religija ponovo dospela u središte kulture i javnog života SAD. Prelom je, po njegovom mišljenju, nastao devedesetih godina 20. veka. U usponu su naročito američki evangelisti, neumorni u misionarenju i spretni u korišćenju savremenih tehnologija. Skandali koji su potresli Rimokatoličku Crkvu i kampanja liberalnih medija protiv nje ipak ne mogu da zaustave useljavanje Latinoamerikanaca i posledični, brzi rast broja njenih vernika.

Volja za moć

Američki liberali, međutim, glasnije nego ikada, osporavaju tradicionalnu pobožnost, pa i samu hrišćansku veru. Politička, finansijska i medijska moć još se nalazi u njihovim rukama. Većinsko stanovništvo SAD je, po njihovom mišljenju, nedovoljno zrelo i razumno da samo odlučuje o svojoj sudbini. Razaranje tradicionalne porodice, koje se danas propoveda u medijima i školama, smanjuje prirodni priraštaj belaca i remeti demografsku ravnotežu između njih i pobožnih latinoameričkih i azijskih imigranata. Američki duhovni pejzaž iz osnova se menja. Zbog toga američki izbori, u čijem su središtu religijska, moralna pitanja ljubavi, porodice, abortusa, sve više liče na kulturne ratove. Napadi na Njujork i Vašington 11. septembra 2001. ovim nevoljama dodali su talas islamofobije; tu i rusofobija povremeno dobija antipravoslavne i antihrišćanske obrise.

Slična kretanja vidljiva su i u ostatku sveta. Kako primećuje istoričar Filip Dženkins, južna hemisfera naše planete, bez obzira na versku pripadnost pojedinih afričkih, azijskih i latinoameričkih zemalja, beleži opšti porast pobožnosti. Broj muslimana ubrzano se povećava. Iranska revolucija objavila je početak uspona radikalnog islama. On se hrani oružanim agresijama Zapada, proisteklim iz drevnog, krstaškog, rimokatoličkog i, potom, kalvinističkog osećanja izabranosti, koje se, u našem vremenu, presvuklo u širenje sekularnih, liberalnih vrednosti. Iza svega krije se duboko ukorenjeno osećanje kulturne nadmoći i ničeansko-fukoovska „volja za moći” zapadnog čoveka. Pohlepa je samo posledica takvog stanja svesti. Ratove protiv muslimana ne vode, međutim, samo američki sekularni liberali, nego i protestantski fundamentalisti.

U međuvremenu, u sudarima protestantsko-rimokatoličkog Zapada i muslimana brišu se poslednji tragovi postojanja drevnih pravoslavnih zajednica na Bliskom i Srednjem Istoku. U ovom trenutku samo Rusija, koja je preokrenula tok sirijskog rata, pokazuje brigu za njihov opstanak.

Semjuel Hantington (Foto: Peter Lauth/World Economic Forum)

Pravoslavlje se probudilo na ogromnim evroazijskim prostranstvima Rusije. I u istočnoj, post-komunističkoj Evropi, uočava se proces povratka tradicionalnim religijama. Rimokatolička Crkva je, u saradnji sa SAD, odigrala ključnu ulogu u obaranju komunizma i rušenju Varšavskog bloka. Religijske podele i ratovi u bivšoj Jugoslaviji, u kojima su iza muslimana, katolika i pravoslavnih stale istoverne, strane države, podstakli su Hantingtona da napiše bestseler Sukob civilizacija (1993, 1996) u kome je tvrdio da će se čovečanstvo sve više grupisati u civilizacije, određene, pre svega, religijskim pripadnostima, kao i da će budućnost zavisiti od njihovih međusobnih odnosa. I na tom primeru on je dokazivao da su devedesete godine prošlog veka donele odlučujuće promene svetskih razmera.

Najava novog sveta

Jedini region u kome pobožnost danas opada, jeste Zapadna Evropa. Slično liberalima u SAD, tamošnje upravljačke elite ravnodušne su, ili čak neprijateljski raspoložene prema evropskom hrišćanskom nasleđu i nacionalnim tradicijama svojih zemalja. Njihov udeo u agresijama Zapada na muslimanske zemlje severne Afrike i Bliskog istoka, prihvatanje masa muslimanskih imigranata i masovno stradanje civila u sve češćim terorističkim napadima doveli su, međutim, do talasa populističkog otpora, koji je u prvi plan javnog života postavio pitanja identiteta. Slično SAD, i u EU promena kulturnog i demografskog pejzaža podstiče povratak tradicionalnim crkvama i vrednostima.

Istorija, međutim, potvrđuje da je, čak i u poslednja tri veka, uprkos zapadnoevropskim ideologijama i sekularizmu, religija svuda ostala glavni sadržaj duhovnog i javnog života. O tome svedoči prošlost i sadašnjost Azije, Afrike i Latinske Amerike, ali i SAD i Evrope. Istorija SAD, u svakom svom važnijem detalju, počevši od Revolucije i Deklaracije nezavisnosti, duboko je određena protestantizmom, naročito onim kalvinističkog i evangelističkog tipa. Iz današnje perspektive, tri decenije kulturne pobune i sekularizma, šezdesete, sedamdesete i osamdesete godine 20. veka deluju samo kao jedan, osoben period u istoriji ove zemlje. Istovremena pojava koja je zahvatila zapadnu Evropu za sada deluje kao dublji, ukorenjeniji proces. Čak i u Grčkoj, balkanskoj zemlji dugoročno vezanoj za Zapad i EU, sekularizam je danas u pobedničkom nastupanju. Budućnost će pokazati hoće li se klatno vere vratiti i na „starom kontinentu”.

Balkan, dakle, nije zapećak sveta, podložan prevaziđenim religijama i verskim ratovima. Ovde se, kako je primetio i Hantington, neretko najavljuju i lakše prepoznaju kretanja svetskog značaja.

Jugoslaviju su srpske, zapadnjački usmerene elite, izgradile na tradicijama prosvetiteljskog sekularizma i uverenja da su intelektualci dužni da, uz pomoć države, vaspitavaju „narod”, da pojedinačne i grupne identitete usmeravaju u poželjnim pravcima. Razbijanje Jugoslavije objavilo je početak nove epohe. U srpskoj kulturi na to niko nije ubedljivije i glasnije upozoravao od Milorada Ekmečića. To se iz Sarajeva ponajbolje moglo videti. Baš kao u Hantingtonovim SAD, većinu vernika u crkvama i džamijama Balkana danas čine obrazovani, mladi ljudi. I to je najava sveta koji dolazi.

Lečenje Smislom

Ugled Srpske Pravoslavne Crkve u srpskom društvu, posle vekova islamizacije, unijaćenja, zapadnjačkog sekularizma, ustaškog i nacifašističkog genocida i komunističkog bogoboračkog ateizma, i danas je neobično visok. To potvrđuju sva istraživanja javnog mnjenja. Statistike, istina, pokazuju nizak procenat onih koji se pričešćuju i redovno dolaze u crkvu, ali to ne utiče na širok uticaj Crkve.

Srpske političke, poslovne i medijske elite uporno žive u (zapadnjačkoj, sekularnoj, jugoslovenskoj, komunističkoj) prošlosti. Drevna Srpska crkva, u stvari, danas govori glasom budućnosti. Ona predstavlja stvarnost koja se, na čuđenje srpskih zapadnjaka, ne može opipati. Njene poruke o Kosovu i Metohiji jasne su i nedvosmislene. Izrazi kao što su Kosovski zavet, Sveta Zemlja, odbrana Svetinja, umesto da se doživljavaju kao arhaični ostaci prošlosti, u javnosti imaju vrlo snažan odjek. Obnovljena je svest o tome da odbrana Kosova i Metohije znači odbranu dubinskog, hrišćanskog, podvižničkog i žrtvenog smisla srpske istorije. Čak i laički deo srpske javnosti počeo je da shvata da napuštanje ljudi iz kosovskometohijskih geta znači rastanak sa osnovnim moralom, bez koga se svaka zajednica raspada na nepovezane, atomizirane, sebične pojedince. Samo srpskim zapadnjacima, podjednako neupućenim u istoriju Zapada i u istoriju Srpske Pravoslavne Crkve, može izgledati čudno to što Crkva, svojim javnim delovanjem, brani samu državu od rasparčavanja i propasti. Ona danas zaustavlja eroziju duha, moralne i istorijske svesti, koja je zahvatila najviše, upravljačke krugove u Srbiji.

Baš kao što se na Balkanu jasnije vide evropska i svetska kretanja, tako se u Crnoj Gori najlakše prepoznaju promene u srpskoj kulturi i politici. U ime odbrane Svetinja, u Litijama, po snegu, kiši i vetru, za ikonama i crkvenim barjacima išle su stotine hiljada, pretežno mladih ljudi. U Crnoj Gori se Srpska crkva, braneći se, pokazala jačom od države. Pošto je dokazala da je spremna da se okrene protiv sebe i sopstvenih tradicija, antihrišćanska i antisrpska Crna Gora postala je mezimče zapadnih, liberalnih elita. Crkva i Litije nisu samo razotkrili despotsku, totalitarnu prirodu vlasti, nego su ranjeno crnogorsko društvo zalečili ljubavlju, trpeljivošću, strpljenjem i mirom. U javnom životu Crne Gore, Litije su predstavljale lečenje Smislom, slično logoterapiji koju je propovedao psihijatar i bivši logoraš Viktor Frankl. Zato se, na Litijama, toliko pevalo o Kosovu i Svetom knezu Lazaru. Na tom, nevelikom crnogorskom bojnom polju obnovljena, hrišćanska, pravoslavna vera odnela je pobedu nad borbenim sekularnim liberalizmom i očuvanim, ateističkim komunizmom. Vreme će pokazati da li je to bio znak povratka evropskog čoveka sebi, svojim duhovnim i predačkim iskonima.

Protestna litija u Podgorici, 14. jun 2020 (Foto: Miloš Vujović/mitropolija.com)

U svetu ka kome idemo za crkve će se, po svemu sudeći, otvarati sve širi prostori delovanja, misije i svedočenja. Za to se treba spremati. Naši sveštenici ponekad su zbunjeni, pa i ravnodušni, pred očekivanjima vernika. Čak i u Mitropoliji crnogorsko-primorskoj, u kojoj sveštenstvo ima najbliži dodir sa narodom, svi su bili zatečeni Litijama. Mitropolit, vladike i sveštenstvo su, međutim, uhvatili korak i nisu propustili priliku. Time su ponudili dobar primer ne samo pravoslavnima, nego i hrišćanima širom sveta. U isto vreme, mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije je, pred samo upokojenje, zajedno sa svojim vernim narodom, posejao seme slobode, koje bi moglo da proklija u svim srpskim zemljama.

„Pod ovim znakom pobedićeš!” — to bi mogao da bude zaključak meseci koje su iza nas i najava doba koje je pred nama.

 

Naslovna fotografija: Tanjug/Zoran Žestić

 

Izvor Pravoslavlje, decembar 2020.

 

Pratite nas na YouTube-u