Arhijereji Temišvarske eparhije (1)

Dr Saša Jašin je ovom knjigom sasvim zasluženo ušao u svojevrsni Panteon velikana srpske pisane reči ne samo u Rumuniji, već i na srpskom kulturnom prostoru

Među varošima koje smo izgubili zauvek ima nekoliko punih melanholije, koje su ostale sasvim blizu naše granice, pa ćemo se češće setiti dok vreme ne učini svoje da ih zaboravimo (…) Dosad je stari Temišvar bio miran i mrtav. Žut i vruć, on je ovo leto već bio sasvim vlaški, prljava žuta reka jedva je oticala na njega. Polako, kroz koju godinu, neće nam ostati ni traga ni glasa…

Ovako je pre tačno devedeset pet godina u Politici pisao Miloš Crnjanski o Temišvaru koga je voleo, kao što ljudi vole mesto u kome su odrasli. Pisac Seoba svedočio je kako je pored Temišvara voleo i Beograd, prestoni grad svih Srba, ali na drugačiji način, kao što čovek voli svoju fiks-ideju.

Kulturu i duhovnost naše matice vekovima su obogaćivala dela i darovi znamenitih Srba koji su rođeni, neko vreme živeli i školovali se, ili su uprkos svim iskušenjima pretekli te još žive i stvaraju u rumunskom delu Banata. U tom smislu, Temišvar i Arad predstavljaju dve „stvaralačke prestonice“ Srba u Rumuniji za koje su, posredno ili neposredno, ali neraskidivo vezana imena velikana srpske kulture, pesništva i nauke – od grofa Đorđa Brankovića, preko Dositeja, Crnjanskog i Boška Tokina, Dimitrija Tirola i Save Tekelije, Eustahije Arsić i Svetozara Dimitrijevića, Konstantina Danila i Stevana Aleksića, Branka Radičevića i Boška Petrovića, dr Jovana Stejića i Emilijana Josifovića, braće Milana i Ivana Tabakovića, dr Radenka Stankovića, prote Slobodana Kostića i Jovana Hadžia, do naših savremenika poput Stevana Bugarskog, Božidara Panića, prote Milivoja Stojina, Ljubomira Stepanova, Slavomira Gvozdenovića, Mihaja Radana, Živka Milina, Mirka Živkovića, Rajka Kornje, prote Blagoja Čobotina i Vase Lupulovića, Čedomira Milenovića, Mirka Cvetkova, Ljubice Rajkić, Ive Munćana, Milorada Feliksa, Dušana Bajskog, Vlade Barzina, Oktavie Nedelku, Javorke Markov Jorgovan, Ljubinke Perinac Stankov, Simonide Bugarski Šolaja… Sve do onih najmlađih među kojima su se svojim zapaženim opusom već izdvojila imena Gorana Mrakića, Andreja Milina, Borka Ilina, Aleksandra Stojkovića…

Istoriografski podvig

Dr Saša Jašin je svojim prvencem Arhijereji Temišvarske eparhije na velika vrata i sasvim zasluženo ušao u svojevrsni Panteon velikana srpske pisane reči ne samo u Rumuniji, već i na celom srpskom kulturnom prostoru. Malobrojna su i izuzetno dragocena pojedinačna izdanja u našoj istoriografskoj literaturi poput ovog, na osnovu kojih se može izvesti pouzdana rekonstrukcija naše „prečanske istorije“ od ranog srednjeg veka do danas. Jašinov nesumnjivi podvig utoliko je veći ukoliko znamo da je i samo srpsko ime, kako je pisao sveti vladika Nikolaj (Velimirović) „ … tajna skrivena i duboka, kao i sva sudbina srpskog naroda“.

Šta je doprinelo ovom njegovom nesumnjivom uspehu, koji je ravan pravom istoriografskom podvigu?

Na prvom mestu je sam izbor teme, koji je Jašinu dao priliku da se kroz biografije srpskih arhijereja – od kojih su neki nakon služenja Bogu i rodu u Temišvaru ustoličavani i na tron Svetog Save – temeljno pozabavi najkrupnijim, najdubljim i najvažnijim planom srpske povesnice. A to je njen svešteni ili sakralni plan, čiji se kontinuitet održao do naših dana. Sa stanovišta dugovečnosti, a nasuprot ovom stoji sitniji, promenjivi i prolazni svetovni ili profani plan srpske istorije.

Svešteni nivo naše povesti, za koji se Jašin opredelio u Arhijerejima Eparhije temišvarske, u svom identitetskom središtu prati borbu našeg naroda i naših arhijereja za krst časni i slobodu zlatnu. Ujedno, to je i naša najvažnija identitetska legitimacija koju nam je za tragično, ali i herojsko putešestvije kroz vekove definitivno izdao i pečatima svetosavlja i kosovskog zaveta još 1389. godine overio Sveti velikomučenik knez Lazar.

Adam Stefanović, „Večera kneževa na Kosovu“, 1871. (Foto: narodnimuzej.rs)
Adam Stefanović, „Večera kneževa na Kosovu“, 1871. (Foto: narodnimuzej.rs)

Na drugom mestu je Jašinov izbor Temišvara kao specifičnog i, uz Sremske Karlovce, Krušedol i Sent Andreju, jedinstvenog duhovnog centra na etničkoj mapi našeg naroda i naše svete i mnogostradalne crkve preko Save i Dunava. Temišvarska eparhija prvi put se pominje još 1608. godine, u vreme turske vladavine. Naime, u zapisu sačinjenom prilikom živopisanja manastira Hopovo od 6. avgusta iste godine pomenuto je i ime temišvarskog mitropolita Neofita. Ovaj arhijerej zauzima prve stranice Jašinove knjige, koja se završava biografijom episkopa Lukijana (Pantelića), sadašnjeg administratora Eparhije temišvarske.

Srpska crkva u Ugarskoj nije branila samo Srbe i Rumune od agresivnog unijaćenja i prozelitskih nasrtaja rimokatoličke crkve, već je još od srednjeg veka štitila i druge pravoslavne narode. Najbolji primer nacionalne tolerancije i neodstupne borbe za očuvanje verskog identiteta dao je Josif, mitropolit temišvarski (Raguza-Dubrovnik, 1568 – manastir Partoš, 1656). Upravo zbog ove beskompromisne borbe, mitropolit Josif je nekoliko puta raščinjavan, ali je uz podršku vernog srpskog i rumunskog naroda o(p)stajo na čelu Temišvarske mitropolije, da bi se tek u dubokoj starosti sam povukao u manastir Partoš, u kome je proveo poslednje tri godine života i u kojem se upokojio u osamdeset osmoj godini.

Tri decenije nakon njegove smrti, sabor Banatske mitropolije 1686. oslovljava ga kao Svetog Josifa Novog. Kanonizaciju Svetog Josifa Temišvarskog Sinod Rumunske pravoslavne crkve potvrdio je 1950, šest godina pre nego što ga je i naša crkva unela u svoj kalendar. Mošti Svetog Josifa Temišvarskog, smirenog monaha, velikog molitvenika i čudotvorca, počivaju u rumunskoj pravoslavnoj crkvi Sveta Tri Jerarha, koja se nalazi u samom centru Temišvara.

Sve do 1716. Temišvar je bio pod turskom vlašću, da bi i on kao i ceo Banat posle Požarevačkog mira 1718. u sastavu Austrije ostali sve do 1919. godine. O povoljnijim prilikama u kojima su se potom našli naš narod i naša crkva posle proterivanja Turaka iz Banata govori i podatak da je beogradski mitropolit Mojsije Petrović preneo sedište mitropolije u Temišvar, gde je svečano i ustoličen 1721. godine, da bi posle smrti Vikentija Popovića 1726. bio ustoličen za karlovačkog mitropolita, čime je praktično počelo ujedinjenje Beogradsko-karlovačke mitropolije SPC.

Temišvar je, takođe, za neke od najznačajnijih arhijereja naše crkve, poput episkopa Georgija Popovića, predstavljao pravi i konačni zbeg u kome je – umičući s katedre mitropolita niškog i belopoljskog (kuršumlijskog), zajedno sa patrijarhom Arsenijem IV, pred turskom osvetom za vreme Druge seobe Srba – već 1745. otpočeo i u najužem gradskom jezgru dovršio izgradnju velelepne eparhijske rezidencije i 1747. podigao veličanstveni Saborni hram. U njemu je prvi i sahranjen decembra 1757. godine. U vreme episkopa Georgija Popovića dobijena je i dozvola za osnivanje bogoslovije u Temišvaru. Osim što je bio veliki dobrotvor Studenice i Krušedola, on je vodio naročitu brigu i o srpskim školama. I sam izgnanik, episkop Georgije Popović stizao je, pored svega, da organizuje i prihvat brojnih ruskih izbeglica.

Delatni zbeg

No, već od samog početka druge polovine XVIII veka, kada je u Beču procenjeno da su zadugo okončali ratove sa Turskom, počinje da slabi vojnički značaj Srba u Dunavskoj monarhiji, a sa njim otpočinje i gubljenje privilegija koje su do tada imali. Zvanični Beč rešio je da one Srbe koji su dotada bili samo vojnici ćesara prevede u seljake i napoličare gospode ugarskog kraljevstva. Istovremeno, naglo raste broj onih Srba koji su zainteresovani da sami ili sa kompletnim porodicama napuste austrijsko carstvo i presele se u Rusiju.

Tako već 1751. na prostor južne Ukrajine stiže prva grupa od oko 4.000 iseljenika, predvođena Jovanom Horvatom, koji osnivaju Novu Serbiju. Već sledeće godine osniva se novo naselje Slavenoserbija od pristiglih oko 2.000 duša, koje je predvodio potonji general ruske carske vojske Jovan Šević.

U nameri da spreči još masovnije iseljavanje uglavnom srpskih podanika austrijskog carstva Marija Terezija 1752. izdaje Kazneni patent, kojim pod pretnjom smrću zabranjuje prelazak u ratnu ili civilnu službu stranih sila. Pod stranom silom podrazumevala se u ovom slučaju, dakako, Rusija.

Martin van Mejtens, „Carica Marija Terezija“, 1759. (Foto: Wikimedia/Buchscan)
Martin van Mejtens, „Carica Marija Terezija“, 1759. (Foto: Wikimedia/Buchscan)

Ovim povodom, Crnjanski je zapisao: Kraj sveg saveza koji je Austrija imala sa Rusijom, od godine 1746, imperije su se, tako, otimale o plaćenike jednog malog i nesretnog naroda, koji više ništa, sem svoje krvi, nije imao da daje (III, 357).

Ipak, katedra temišvarskog episkopa i posle gubljenja privilegija još je mogla da predstavlja delatni zbeg za neke srpske arhijereje poput darovitog i učenog vladike Pantelejmona Živkovića (1795-1851). On je kao i njegov prethodnik Josif Rajačić – potonji mitropolit karlovačke mitropolije – bio prinuđen da zbog istrajnog otpora unijaćenju napusti Dalmaciju. Pritisak iz Beča na naše arhijereje u srpskoj Dalmaciji naročito je pojačan posle donošenja po zlu čuvene carske odluke o prelasku na uniju iz 1835. godine. O tome nam autor Arhijereja pruža i rečite dokaze u vidu izvoda iz poverljivih policijskih izveštaja o praćenju episkopa Pantelejmona Živkovića za vreme njegove pastirske službe u Dalmaciji.

U Temišvaru je, pak, episkop Pantelejmon bio izložen pritiscima mađarskih vlasti, koje su početkom 1840. zakonski naložile upotrebu mađarskog jezika u crkvenoj administraciji. I dok je na jednom frontu neodstupno štitio pravoslavne Srbe i Rumune od agresivne rimokatoličke propagande i od unijaćenja, na drugom je bio u obavezi da izda okružnicu u kojoj je svim kandidatima za sveštenike nalagao da dobro savladaju mađarski jezik kako bi se osposobili za vođenje administrativnih poslova u crkvi.

Revolucionarne godine

Kroz kakva su sve iskušenja i izazove prolazili naši arhijereji u Temišvaru za vreme burnih i prelomnih istorijskih događaja najbolje je pokazala revolucionarna 1848-49. Tada je episkop Pantelejmon doveden u krajnje neugodan i delikatan položaj prema Rumunima, i skoro u pogibeljan položaj u odnosu na mađarske honvede. Na jednoj strani, on je bio suočen sa odlukama rumunskih nacionalnih prvaka, izglasanih na skupštini u Lugožu 6. jula 1848, prema kojima je zbačen sa vladičanskog trona u Temišvaru. Istovremeno sa pokušajem svrgavanja srpskog vladike Pantelejmona, na ovom skupu je doneta odluka da se krene u osnivanje zasebne rumunske mitropolije, te u nekanonsko izdvajanje rumunske pravoslavne crkve iz sastava Karlovačke mitropolije, što su prihvatili čak i neki srpski sveštenici iz temišvarske eparhije, menjajući svoja srpska u tipično rumunska prezimena.

Ipak, borba Rumuna za nacionalnu emancipaciju, koja se ogledala i u nastojanjima rumunske jerarhije da se izdvoji iz sastava Karlovačke mitropolije, definitivno je podržana carskim dekretom iz 1864. godine. Njime je rumunska Sibinjska mitropolija izdvojena iz sastava Karlovačke mitropolije, dok je carskim reskriptom 1868. izvršena podela manastira i crkava. Sve ovo dovelo je do brojnih nesporazuma između dveju crkava, ali se nakon konačnog razdvajanja ipak dospelo u fazu pune saradnje. Tako se na tlu današnje Rumunije, u celini ili delimično, našlo nekoliko eparhija Karlovačke mitropolije.

U čuvenoj opsadi Temišvara iz 1849. episkop Pantelejmon jedva je izvukao živu glavu. Zatvorene gradske kapije Temišvara, iza kojih je ostao on sa mesnim parohom, branilo je tada 13.345 vojnika pred naletom 59.000 mađarskih honveda. Broj ljudskih žrtava se iz dana u dan povećavao, hrane je ponestajalo, a počele su da haraju i razne epidemije. Iako odvojen od pastve, do episkopa Pantelejmona su dopirale vesti o razaranju srpskih parohijskih crkava, među kojima je ona u Mehali pretvorena u štalu.

Episkop Pantelejmon Živković (Foto: Wikimedia/Eigenes Foto einer Originallithographie der Albertina – Wien)
Episkop Pantelejmon Živković (Foto: Wikimedia/Eigenes Foto einer Originallithographie der Albertina – Wien)

Ruska carska vojska je, međutim, ubrzo priskočila u pomoć austrijskoj, pa su Temišvar, i u njemu vladika Pantelejmon, oslobođeni 9. avgusta 1849. godine. Ovaj datum je, ujedno, označio i kraj Mađarske revolucije, posle koje je episkop Pantelejmon mogao da se lati poslova oko vaspostavljanja kanonskog i jerarhijskog poretka u svojoj episkopiji, i to u znatno poboljšanim istorijskim prilikama. Naime, Patentom cara Franca Jozefa od 18. novembra 1849. godine, Temišvar je izabran za sedište novoformiranog Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata, u čiji sastav su ušli delovi Srema, Bačke i Banat sa svojim istočnim delom u kome je bila rumunska većina.

Ovo Vojvodstvo predstavljalo je krunovinu Austrijskog carstava, formiranu na osnovu privilegija koje je austrijski car dao Srbima još 1691, samo godinu nakon prve Velike seobe Srba pod vođstvom patrijarha Arsenija III Crnojevića. U novoformiranom vojvodstvu, koje je trajalo do 1861. godine, srpski jezik i ćirilično pismo vraćeni su u službenu upotrebu.

Formiranju Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata prethodila je čuvena Majska skupština Srba iz Ugarske, održana 1848. u Sremskim Karlovcima, na kojoj je od Beča zahtevana srpska autonomija i doneta odluka o proglašenju Srpske Vojvodine.

Zbog lojalnog i odvažnog držanja u vreme Mađarske revolucije, episkop Pantelejmon imenovan je za tajnog savetnika cara Franca Jozefa I. Iste, 1850. godine, on je po raznim crkvenim poslovima krenuo u Beč iz koga se više nije vratio jer se tamo i upokojio 10. marta 1851. godine.

Episkop temišvarski Pantelej Živković sahranjen je i počiva u fruškogorskom manastiru Rakovcu.

Temišvarski sabor

Značaj Temišvara za istoriju Srba u južnoj Ugarskoj došao je do punog izraza još 1790. godine, kada je u ovoj varoši održan čuveni crkveno-narodni sabor, poznat i kao Temišvarski. Sazivanje Temišvarskog sabora može se tumačiti i kao reakcija Srba na Regulamenta koja je izdala carica Marija Terezija – prvi 1770. i drugi 1777. godine. Ovim zbirkama propisa, uredaba i naredbi znatno su sužavana verska i nacionalna prava Srba u Habzburškoj monarhiji.

Na Temišvarskom saboru izneta su dva važna organizaciono-politička zahteva: da se Srbima dodeli Banat kao posebna autonomna oblast i da se obnovi rad Ilirske dvorske kancelarije, koja je bila ukinuta tačno dve decenije pre održavanja Sabora. Sazivanje Temišvarskog sabora predložio je mitropolit Mojsej Putnik (1728-1790) – nekadašnji episkop temišvarski čiju podrobnu biografiju Jašin navodi u svom delu – a njegovo zasedanje odobrio je habzburški car Leopold II. Zbog iznenadne smrti mitropolita Putnika pre održavanja sabora on je osim raspravnog dobio i izborni karakter.

Stefan Gavrilović, „Portret mitropolita Mojsija Putnika“, 1782. (Foto: Wikimedia/Bogunovic)
Stefan Gavrilović, „Portret mitropolita Mojsija Putnika“, 1782. (Foto: Wikimedia/Bogunovic)

Srpski zahtevi sa Temišvarskog sabora načelno su prihvaćeni u Beču, ali do formiranja zasebne srpske teritorije ipak ni tada nije došlo. Kako je i car Leopold II ubrzo posle Sabora preminuo, 1792. je ukinuta i njegova odluka o ponovnom osnivanju Ilirske dvorske kancelarije, koju je on doneo samo godinu dana pre smrti.

Na Temišvarskom saboru je za novog mitropolita izabran Stefan Stratimirović (1757-1836), do tada episkop budimski, koji je na čelu Karlovačke mitropolije ostao punih četrdeset šest godina. Međutim, neslavna serija iznenadnih i zagonetnih smrti srpskih arhijereja otpočela je još 27. oktobra 1706. u Beču, kada je naprasno preminuo patrijarh Arsenije III Crnojević (1633-1706). Za njim je, kao njegova desna ruka, nakon samo dve godine, takođe u Beču, i takođe nenadano skončao Isaija Đaković (? – 1708), nekadašnji episkop temišvarski i jenopoljski i mitropolit krušedolski.

Sveštena, a po mnogo čemu krupna, delatna i poučna, biografija Isaije Đakovića opravdano je našla istaknuto mesto u Arhijerejima Temišvarske eparhije. U vladičanskom činu i na položaju episkopa jenopoljskog nalazimo ga još u vreme pre Prve velike seobe Srba iz 1690. Njegova je eparhija tada obuhvatala Jenopolje sa Pomorišjem i Aradom, gde je izgradio brojne veze i stekao vrlo dobar uvid u političke prilike u Habzburškoj monarhiji. U tome mu je od velike pomoći bilo poznavanje više stranih jezika, kao i zavidan uvid u kulturu i običaje mnogih naroda. Na poziv patrijarha Arsenija III episkop Isaija Đaković je uzeo vrlo zapaženo učešće u Beogradskom narodnom zboru, koji je sa radom otpočeo 18. maja 1690. godine.

Misija Isaije Đakovića

Tokom Zbora formulisani su crkveni i narodni zahtevi prema Beču, a episkop Isaija Đaković poslat je u Beč da ih izloži i pokuša da dobije saglasnost na njih. Po dolasku u carsku Vienu Đaković se prvo sastao sa utamničenim grofom Đorđem Brankovićem (1645-1711), autorom prvog političkog programa za oslobođenje Srba od turskog jarma i za stvaranje autonomne srpske despotovine u Habzburškoj monarhiji. Tragična i herojska ličnost našeg naroda, grof Branković je sav svoj životni vek posvetio borbi za očuvanje srpskog imena i vere svetosavske. Ujedno, on je bio nesumnjivo jedna od najučenijih onovremenih srpskih glava, uz čiju je svesrdnu pomoć episkop Isaija Đaković i uobličio zahteve sa Beogradskog zbora.

Ova važna diplomatska misija episkopa Isaije Đakovića uspešno je okončana 21. avgusta 1690, kada mu je odobrena a potom i predata Privilegija cara Leopolda I, kojom se garantuju tražena prava Srba pre njihovog masovnog prelaska u Ugarsku. Njegovim zalaganjem tekst već pripremljene Privilegije dopunjen je odredbom da se vlast srpskog patrijarha proširuje i priznaje i nad pravoslavnim narodom u Hrvatskoj i Ugarskoj, iz koje samo možemo da naslućujemo kakvi su sve bili rimokatolički pritisci za unijaćenje našeg naroda u tim krajevima. Kako bi učvrstili naš narod u pradedovskoj veri i suzbili prozelitsku aktivnost političkih i rimokatoličkih krugova, patrijarh Arsenije III i episkop Isaija Đaković krenuli su u obilazak svojih vernika. Prvi u Srem i Slavoniju, a drugi u Hercegovinu, Dalmaciju i Srbiju.

Nakon iznenadne smrti patrijarha Arsenija III, episkop Isaija Đaković se založio da se što pre izabere novi duhovni poglavar i da se organizuje nova patrijaršija. Drugi, poput fruškogorskog episkopa Stefana Metohijca zastupali su stav da se srpska crkva u Habzburškoj monarhiji organizuje kao autonomna mitropolija u sastavu Pećke patrijaršije. Ona je, uz presudnu pomoć vezira Mehmed-paše Sokolovića, obnovljena 1557. godine. Za njenog prvog patrijarha izabran je Makarije, brat Mehmed-paše Sokolovića.

Nadgrobna ploča patrijarha Makarija Sokolovića u Pećkoj patrijaršiji (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)
Nadgrobna ploča patrijarha Makarija Sokolovića u Pećkoj patrijaršiji (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

Vlasti u Beču su, međutim, odbile oba rešenja suprotstavljenih strana, nalažući da se prilikom izbora novog crkvenog poglavara on ima proglasiti za potpuno nezavisnog od svih patrijaraha sa sedištem u Turskoj, te da ni sam ne može nositi titulu patrijarha.

Visokim carskim rešenjem od 7. jula 1707. episkop Isaija Đaković imenovan je za visokog dvorskog savetnika, što je predstavljalo svojevrsni signal zvaničnog Beča da žele njega da vide i na čelu srpske crkve u ovim krajevima. Ovo imenovanje episkopa Đakovića došlo je pre crkveno-narodnog sabora u Krušedolu, održanog na Badnji dan sledeće 1708. godine. Na ovom saboru je pobedu, ipak, odnela struja episkopa Stefana Metohijca u pogledu održavanja neraskidivih veza sa Pećkom patrijaršijom. Tako je jednoglasno izabrani mitropolit novostvorene Krušedolske eparhije Isaija Đaković morao da pred celim crkveno-narodnim saborom položi zakletvu vernosti pravoslavnoj crkvi uopšte, pećkom patrijarhu i ćesaru u Beču.

Tek od tada, međutim, počinju prave arhijerejske i životne muke mitropolita Đakovića, raspetog između nasušnih potreba svog naroda i svoje crkve na jednoj, i isključive politike moćnih vatikanskih krugova u Beču, na drugoj strani. Kao veliki i verni sin srpskog naroda i kao njegov dostojni duhovni poglavar mitropolit Isaija nastanio se u Sremskim Karlovcima u kojima je 15. maja 1708. održao prvo redovno zasedanje Svetog arhijerejskog sinoda novoosnovane Krušedolske mitropolije. Nakon sinodskog zasedanja on je caru Josifu I podneo zahtev u jedanaest tačaka.

Sve tačke ovog zahteva išle su u prilog većoj samostalnosti novoosnovane mitropolije. Počevši od one u kojoj se od cara Josifa I traži da pravoslavna vera bude slobodna i ravnopravna sa katoličkom, preko onih u kojima je zahtevano da se srpski narod ne prisiljava da praznuje katoličke praznike i da sam sebi bira mitropolite, pa do onih tačaka u kojima se zahteva da pravoslavne episkope posvećuje samo srpski arhiepiskop, te da pounijaćeni arhijereji budu lišeni čina a da na njihovo mesto narod slobodnom voljom može da postavlja nove…

Između čekića i nakovnja

Mitropolit Isaija nije dočekao da dobije odgovor na zahtev sročen u jedanaest tačaka, koji je uputio caru Josifu I. Nakon samo šezdeset pet dana, on je iznenada preminuo 20. jula 1708. godine u Beču, dok je u carskoj prestonici boravio zarad obavljanja crkveno-narodnih poslova.

Među nekadašnjim administratorima Eparhije temišvarske bilo je i onih naših žrtava i mučenika, poput patrijarha Lukijana Bogdanovića (1867-1913), koji su na austrijskom tlu misteriozno prvo nestali, da bi njihovo telo posle izvesnog vremena bilo otkriveno u reci – ali, bukvalno obezglavljeno! Desilo se to na jednu godinu pre austrougarskog napada na Srbiju u Prvom svetskom ratu, a godinu dana nakon što je mađarska vlada pod Ištvanom Tisom ukinula srpsku crkvenu autonomiju. Istovremeno sa ukidanjem crkvene autonomije, zbog čega je srpska štampa okrivila patrijarha Lukijana, 1912. godine za novog budimskog episkopa hirotonisan je Georgije Zubković.

Episkop budimski Georgije Zubković (Foto: serbdiocese.hu)
Episkop budimski Georgije Zubković (Foto: serbdiocese.hu)

Njegov izbor ražestio je uticajne vatikanske krugove i samog mađarskog premijera, a patrijarha Lukijana direktno doveo u najnezavidniji položaj postavljajući ga između čekića i nakovnja. Bio je to, u stvari, onaj položaj u kome su se, šire gledano, i Srbija, kao i srpska crkva u ovim krajevima, uz kraće periode zatišja, neprestano nalazili između otomanskog i habzburškog carstva. Stajući u dva rata kao pravoslavni hrišćani na stranu predvodnika hrišćanske Evrope, Srbi su posle njihovog povlačenja preduzeli i dve velike seobe, ostavljajući iza sebe upražnjen životni prostor u koji su slobodno mogla da nahrupe i ona tuđinska i neprijateljski raspoložena plemena koja sa našom središnjom zemljom, sa Kosovom i Metohijom, do tada nisu imala nikakve veze.

U Drugoj knjizi Seoba Crnjanski ovako opisuje srpsko razočaranje u onovremenu rimokatoličku uzdanicu među hrišćanskim zemljama zapadne Evrope:

Gorka iskustva, koja su bili stekli, prešavši iz Servije u hrišćansko carstvo, ništa više popraviti ne bi bilo moglo. Sve je u hrišćanstvu bilo protivno njihovom očekivanju. Beda, laž, nepravde, velika prevara, a ne hrišćanstvo. Turci su im se sad činili kao gospoda, a Garsuli, pa i stari Engelshofen, ličili su im sad na fukaru. Ceo jedan narod želeo je da ode, od takvog hrišćanstva, u daljinu.

I odlazili su u velikom broju u udaljenu Rusiju, u kojoj su videli jedinu preostalu nadu i utehu. Da bi u nju kao u srodnu, široku i duboku reku vrlo brzo utopili svoj srpski identitet, i izgubili se skoro bez traga i sa samo jednim pouzdanim glasom – sa Memoarima Simeona Piščevića, koji su u srpskom izdanju prvi put štampani tek 1963, a poslužili su kao tematski predložak i inspiracija Crnjanskom da napiše Seobe i Drugu knjigu Seoba.

Paja Jovanović, „Seoba Srba“, 1896. (Foto: Wikimedia/Antić, Radmila, 1970. Paja Jovanović. Muzej Grada, Beograda. str. 32.)
Paja Jovanović, „Seoba Srba“, 1896. (Foto: Wikimedia/Antić, Radmila, 1970. Paja Jovanović. Muzej Grada, Beograda, str. 32)

Posle svih ovih saznanja, uz sopstveno gorko iskustvo višegodišnjeg političkog emigranta, pesniku nenadmašnog Lamenta nad Beogradom ostalo je samo da zaključi:

I, da sreće nema van onog mesta, gde smo proveli detinjstvo i gde smo se rodili.

 

(NASTAVIĆE SE…)

 

Radovan Kalabić je književnik, istoriograf i predsednik žirija Udruženja književnika Srbije za dodelu „Nagrade Janko Veselinović za najbolji istorijski roman na srpskom jeziku“. Autor je 12 knjiga, među kojima su „Srpska emigracija“, „Grofovska vremena“ i „Ravnogorska istorija“. 

 

Naslovna fotografija: Wikimedia/Voytek S

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Pratite nas na YouTube-u