Arhijereji Temišvarske eparhije (2)

Svoje monumentalno delo dr Saša Jašin završava služiteljskom biografijom sadašnjeg episkopa budimskog i administratora temišvarskog g. Lukijana (Pantelića)

Prvi deo teksta pročitajte ovde.

Početak naglog pogoršanja odnosa između Beograda i Beča vremenski se podudario sa upokojenjem Lukijanovog prethodnika na mestu episkopa temišvarskog i patrijarha srpskog. Naime, Georgije Branković (1830-1907) stupio je na presto arhijereja temišvarskih 1882., upravo u godini u kojoj se Srbija proglasila za kraljevinu, i u kojoj je odmah bila priznata od Beča. Sa trona patrijarha srpskog, međutim, on je otišao četiri godine nakon ubistva kralja Aleksandra I Obrenovića, i samo godinu nakon što su Habzburzi poveli tzv. Carinski rat (1906-1911) protiv Srbije.

„Medeni mesec“ u obrenovićevsko-habzburškim odnosima započeo je potpisivanjem Tajne konvencije, na Vidovdan 1881. godine. Osim što se praktično odrekao Srba koji su živeli izvan granica ondašnje matične kneževine, zvanični Beograd je ovim veleizdajničkim činom okrenuo leđa Rusiji i potpuno zaplivao u spoljnopolitičkim vodama Austrougarske. Prva žrtva ovakve politike kralja Milana Obrenovića bila je srpska crkva u Srbiji. Nepuna četiri meseca nakon potpisivanja Tajne konvencije, knez Milan Obrenović je nekanonski i protivzakonito smenio arhiepiskopa beogradskog i mitropolita srpskog Mihaila Jovanovića (1826-1898).

Ubrzo je usledio progon mitropolita Mihaila iz Srbije i smena svih vladika koji su mu bili lojalni. Srbija je godinu i po dana bila bez mitropolita dok konačno tzv. Izborni sabor (bez ijednog episkopa i sa svetovnjacima kao većinom!) nije izabrao novog mitropolita. Bio je to Srbin iz Ugarske i profesor bogoslovije Teodosije Mraović (1815-1891). No, nakon izbora novog mitropolita iskrsnuo je i novi problem, jer Mraovića nije imao ko da uvede u zvanje mitropolita.

Onovremena naprednjačka vlada u Beogradu došla je na „spasonosnu ideju“ da predloži Germanu Anđeliću (1822-1888), karlovačkom patrijarhu (1882-1888) i nekadašnjem administratoru temišvarskom (1881-1882), da on obavi čin hirotonije, te da u Austrougarskoj, na teritoriji strane države, uvede Teodosija u zvanje mitropolita srpskog. Tako je drugi mitropolit srpske autokefalne crkve u nezavisnoj državi Srbiji hirotonisan u tuđini. Pošto se ispostavilo da su i dvojica od trojice novoizabranih vladika takođe Srbi prečani, to se u samoj Srbiji doživljavalo i tumačilo kao dodatno podleganje habzburškom uticaju. Sve skupa, to je uslovilo da u narodu izostanu podrška i poverenje kako prema novom mitropolitu, tako i prema novim episkopima.

Mitropolit Teodosije Mraović (Foto: Wikimedia/bgb.rs)
Mitropolit srpski Teodosije (Mraović) (Foto: Wikimedia/bgb.rs)

Mitropolit Mihailo vratio se ukazom namesnika u vršenje crkvene dužnosti u Srbiji tek po abdikaciji kralja Milana. Abdikacija je obavljena 1889., tačno na petstotu godišnjicu od Kosovskog boja. Novi-stari mitropolit vratio se u Beograd iz Srpskog podvorja u Moskvi, gde je proveo punih šest godina.

Tek dolaskom na presto kralja Petra I Karađorđevića i izborom Milovana Milovanovića Balačka za predsednika vlade otpočeo je mukotrpan proces pune resuverenizacije Kraljevine Srbije i potpunog napuštanja ugovornih obaveza preuzetih u Tajnoj konvenciji. Konačno, Srbija je 1911. iz Carinskog rata izašla kao pobednik. Ona je došla u priliku da sama formira cene svojih proizvoda, da proširi svoje tržište na druge evropske zemlje i da vodi nezavisnu unutrašnju i spoljnu politiku. Uspravljanje i dizanje Srbije u Beču je dočekano zvonjavom svih zvona na uzbunu. U zaglušujućoj medijskoj, diplomatskoj i ratnohuškačkoj kampanji protiv Srbije odrubljena je u Austriji i glava patrijarha Lukijana, nekadašnjeg administratora temišvarskog, za kog se može reći i da je prva velika žrtva u podizanju i stajanju Srbije na svoje noge.

„Učitelj pravde i istine“

Administrator temišvarski (1890-1891) i patrijarh srpski (1890-1907) Georgije Branković na najbolji i najkreativniji način je iskoristio za crkvu sve one pogodnosti neslavnog istorijskog trenutka u kome je zvanični Beograd igrao ulogu pukog spoljnopolitičkog priveska Beča. Zbog predanog načina na koji je Georgije vršio episkopsku službu u Temišvaru, dr Jašin se s pravom pozvao na ocenu koju je o ovom uzornom arhijereju ostavio preosvećeni dr Sava Vuković u Srpskim jerarsima od devetog do dvadesetog veka. U ovom kapitalnom delu zapisano je kako će episkop Georgije ostati „…upamćen kao učitelj pravde i istine, učitelj mira, učitelj bratske ljubavi i sloge (…) Što je još važnije, zaslugom episkopa Brankovića uspostavljen je u njoj (u Eparhiji temišvarskoj – prim. R. K.) pređe poremećen zakonski poredak“.

Vo vremja Georgija Brankovića pokrenuti su glasoviti Srpski Sion, nedeljni list koga je uređivao Dimitrije Ruvarac (1842-1931), i još dva znamenita časopisa – Bogoslovski glasnik i Dobri pastir. Brankovićev prvi značajan poduhvat kao mitropolita karlovačkog i patrijarha srpskog bio je osvećenje kamena temeljca za novu bogosloviju i gimnaziju u Sremskim Karlovcima. On je 1892. odlučio da se u istom mestu podigne i nova patrijaršijska rezidencija. Ovaj značajan graditeljski poduhvat poverio je arhitekti Vladimiru Nikoliću. Georgije Branković osnovao je i Fond Svetog Save za narodne i veroispovedne škole. Dragocenu zaostavštinu Save Tekelije podveo je 1902. pod upravu Patronata, na čijem se čelu nalazio mitropolit karlovački i patrijarh srpski.

Bista Georgija Brankovića, mitropolita karlovačkog i patrijarha srpskog u Kulpinu (Foto: Wikimedia/M Todorovic)
Bista patrijarha srpskog Georgija Brankovića u Kulpinu (Foto: Wikimedia/M Todorovic)

Kao istaknuti srpski rodoljub stao je svojevremeno u zaštitu verske nastave na srpskom jeziku. On je energično odbio zahtev profesorskog zbora državnih gimnazija u Temišvaru da se nastava veronauke u svim državnim srednjim školama u Ugarskoj predaje isključivo na mađarskom jeziku.

Na dve godine pred upokojenje, patrijarh Georgije je proslavio veliki jubilej: okruglo pola veka svešteničke službe. Ovim povodom, car Franc Jozef I odlikovao ga je Velikim krstom Leopoldovog reda. Bio je i nosilac najviših priznanja Srpske pravoslavne crkve, kao i Danilovog ordena prvog stepena koga je dobio od Kneževine Crne Gore.

Pitanje Banata

Tek je oslobođenje i ujedinjenje po završetku Prvog svetskog rata 1918. dovelo do nestajanja obe zavojevačke imperije – otomanske i habzburške – i otvorilo perspektivu za slobodnije organizovanje i delovanje srpske crkve. Ove, 2020. godine navršava se 100 godina od ujedinjenja Srpske patrijaršije, kada se s poštovanjem i zahvalnošću prisećamo i velikih žrtava ugrađenih u temelje vekovima priželjkivanog oslobođenja i ujedinjenja. Među njima je, nesumnjivo, patrijarh i nekadašnji administrator Temišvarske eparhije Lukijan Bogdanović. Njegovi obezglavljeni posmrtni ostaci izvučeni iz reke Ahe u blizini austrijskog Bad Gaštajna, u kome je Njegova svetost, pod nikad razjašnjenim okolnostima, nestao 1. septembra 1913. godine.

Kako je, međutim, došlo do toga da Temišvar, koga je u Velikom ratu oslobodila srpska vojska, ostane izvan granica Kraljevstva SHS? Da ga nakon toga njegov episkop nevoljno napusti i da, naposletku, rumunski studenti u demonstracijama 1925. razruše srpsku crkvenu opštinu u Temišvaru?

Na ove događaje, uostalom kao i danas, presudno su uticale odluke predstavnika velikih pobedničkih sila. U prvom redu britanskog i francuskog premijera Lojda Džordža i Žorža Klemansoa. Konferencija u Versaju iscrtala je posleratne granice u duhu Makinderovih geopolitičkih preporuka. Njen prvorazredni geopolitički zadatak bio je da uspostavi „odbojnik“ ili „sanitarni kordon“ između Rusa i Nemaca, koji bi išaao linijom od Baltičkog do Crnog mora. Sve o čemu se odlučivalo u Versaju bilo je podređeno ovoj zamisli. Tako su nastale i nove baltičke državice, po treći put je oživljena poljska država, stvoren je novi vojni savez tzv. Mala Antanta u koju su pored naše ušle i novostvorena češka i teritorijalno proširena rumunska država.

Vilijam Orpen, „Potpisivanje mira u Sali ogledala“, Versaj, 28. jun 1919. (Foto: Wikimedia/Imperial War Museum Collections)
Vilijam Orpen, „Potpisivanje mira u Sali ogledala“, Versaj, 28. jun 1919. (Foto: Wikimedia/Imperial War Museum Collections)

Iz dostupnih dokumenata saznajemo da je naša granična linija sa Rumunijom definitivno povučena još 6. aprila 1919. u Versaju. Takođe, iz izveštaja Nikole Pašića regentu Aleksandru Karađorđeviću od 20. marta iste godine nedvosmisleno se navodi da je u Komisiji za teritorijalna pitanja u Versaju već formulisan predlog da Temišvar pripadne Rumuniji. Članovi rumunske delegacije zahtevali su u Versaju da u osnovi razgraničenja budu saveznička obećanja data u tajnom ugovoru pred ulazak Rumunije u rat, u leto 1916, što je značilo ceo Banat. Naša, pak, delegacija tražila je da se primeni etnički princip i da Srbiji pripadne ravni deo Banata. Versajska komisija je na kraju odlučila da se oblast Banata podeli na osnovu približne ravnoteže broja nacionalnog stanovništva obe strane, koje ostaju na tuđoj teritoriji. To je značilo rešenje po kome bi 75.000 Rumuna ostalo u Kraljevstvu SHS, a 65.000 Slovena u Rumuniji.

Episkop Letić

Sve je, dakle, bilo rešeno dok je još srpska vojska održavala red u Temišvaru, u koga su 18. novembra 1918. svečano umarširale jedinice Moravske divizije sa Konjičkim odredom majora Velimira Dimitrijevića. Hronike Temišvara, koga su još nazivali i Mali Beč, zabeležile su da je ovim povodom episkop temišvarski Georgije Letić služio svečanu službu u srpskom Sabornom hramu, te da je srdačno pozdravio i odao priznanje srpskoj oslobodilačkoj vojsci, koja je Temišvar morala da napusti u julu 1919. godine.

Episkop Georgije Letić (1872-1935) ostao je na čelu Eparhije temišvarske sve do 1931. godine. Posle predaje Temišvara rumunskim vlastima prešao je u Veliku Kikindu, odakle je upravljao i delom eparhije u ovoj susednoj zemlji. Naime, te godine Vršačka i Temišvarska eparhija sjedinile su se u Eparhiju banatsku, na čije je čelo izabran upravo episkop Georgije. Od tada on postaje administrator temišvarski sve do upokojenja 1935. godine.

Po okončanju Prvog svetskog rata 1918., episkop Georgije postao je čuvar patrijaršijskog prestola u Sremskim Karlovcima. Presto je bio upražnjen nakon mučeničke smrti patrijarha Lukijana zato što Habzburzi nisu dozvoljavali da se sazove crkveno-narodni sabor na kome bi bio izabran novi patrijarh. Tako su sprovodili zamisao da našu crkvu ostave obezglavljenu sve do završetka ratnih operacija, koje su dugo planirali i preduzeli protiv Srbije 1914. godine. Istovremeno, episkop Georgije bio je posle Prvog svetskog rata mandatar upražnjenih eparhija Gornjokarlovačke i Bačke.

Saborna crkva u Sremskim Karlovcima (Foto: Wikimedia/Manedj)
Saborna crkva u Sremskim Karlovcima (Foto: Wikimedia/Manedj)

U Arhijerejima dr Jašin podrobno navodi sve velike zasluge ovog duhovnog pastira, među kojima bi valjalo da se prisetimo obnavljanja srpskog manastira Kusića iz XIV veka, koga su Turci spalili 1788. godine. Manastir Kusić je spaljen na početku trogodišnjeg Austrijsko-turskog rata (1788-1791), u kome se kao vođa srpskih dobrovoljaca naročitom hrabrošću istakao Korun Anđelković, poznatiji kao Kapetan Koča. Njega je zbog uspeha u presecanju turske veze između Beograda i Niša zlatnom medaljom i činom kapetana odlikovao austrijski car Josif II. Izostanak obećane pomoći od austrijske komande prinudio je Kapetana Koču da pređe u Banat. Osnivača tzv. Kočine krajine Turci su zarobili u boju kod Brzaske, sproveli ga u Tekiju i posle strašnog mučenja umorili nabijanjem na kolac, zajedno sa tridesetoricom njegovih saboraca.

Episkop Letić je svojim ličnim sredstvima podigao u Petrogradu, sadašnjem Zrenjaninu, ženski manastir Svete Melanije. Potom je otvorio internate za srednjoškolce u Velikoj Kikindi i u Temišvaru, poseban muški i poseban ženski internat. Na godinu pre upokojenja osnovao je Vaspitni dom školske omladine u Vršcu i u Velikom Bečkereku.

Golgota episkopa Ćirića

Na mestu administratora temišvarskog episkopa Letića zamenio je 1935. dr Irinej Ćirić, nesumnjivo jedan od najobrazovanijih arhijereja naših. Još u mladosti je iskazivao vanredno interesovanje za pesništvo, ikonografiju i beletristiku. Episkop Ćirić godinama je proučavao naše, vizantijsko, rusko i rumunsko crkveno pojanje. Za Bogoslovski fakultet spremio je i udžbenik crkvenog pojanja, koji, nažalost, nikada nije objavljen. Celog života, on se uspešno bavio prevođenjem bogoslužbenih tekstova sa grčkog na srpski, a prevodio je i druge sadržaje sa jidiša, latinskog, francuskog, mađarskog, nemačkog i ruskog jezika.

Za episkopa timočkog dr Ćirić je izabran 5. juna 1919. godine, a nakon deset dana hirotonisan je u Sabornoj crkvi u Beogradu od Dimitrija, arhiepiskopa beogradskog i mitropolita Srbije. U činu njegovog hirotonisanja učestvovali su još i Varnava, episkop veleško-debarski, Dositej niški, Nikolaj žički i vikarni Ilarion. Krajem 1921. godine, episkop Irinej je po sopstvenoj želji prešao na čelo Bačke eparhije, koju je predvodio do kraja života 1955. godine.

Od 1941. godine, od samog početka Drugog svetskog rata, episkop Irinej bio je onemogućen da neposredno učestvuje u upravljanju Eparhijom temišvarskom. Zato je sveštenika Stevana Tomića imenovao za svog zamenika. Nakon Rezolucije Informbiroa iz 1948. onemogućeno mu je čak i održavanje formalnih veza sa Eparhijom temišvarskom, tako da je za rukopoloženje sveštenika eparhijska uprava bila upućena na rumunske pravoslavne arhijereje.

Zalaganjem episkopa Irineja po Bačkoj eparhiji razmešteno je iz mađarskog logora Šervar 2.800 dece i 180 majki sa odojčadima. Za decu koja su u ovom logoru obolela od tuberkuloze on je u Novom Sadu osnovao Eparhijsku dečiju bolnicu. Pomagao je u spasavanju i razmeštanju i odraslih Srba iz logora Šervar po domovima njegovih eparhiota.

Uroš Predić, „Episkop Irinej (Ćirić)“, 1923. (Foto: Wikimedia/muddycolors.com)
Uroš Predić, „Episkop Irinej (Ćirić)“, 1923. (Foto: Wikimedia/muddycolors.com)

Za vreme mađarske okupacije episkop Irinej apelovao je na srpski živalj da se drži lojalno i da ne preduzima akcije koje bi mogle da isprovociraju odmazdu nedužnog stanovništva. U cilju spasavanja golog života srpskog naroda prihvatio je susret sa Hortijem, nakon čega je februara 1943., kao svesna žrtva, primio i poslanički mandat u mađarskom Saboru. Episkop Irinej je, dakle, s uspehom učinio sve što je bilo u njegovoj moći da posle osnivanja Hrvatske pravoslavne crkve u genocidnoj NDH ne dođe do uspostavljanja i Mađarske pravoslavne crkve.

Odmah po završetku Drugog svetskog rata nova Titova vlast stavila je episkopa Irineja u kućni pritvor, u kome je proveo 17 meseci. Nakon puštanja iz kućnog pritvora on je prvo pretučen. Maltretiranje i fizičko zlostavljanje episkopa Irineja uključivalo je i paljenje njegove duge sede brade i ispaljivanje revolverskih hitaca tik iznad njegove glave. O tome je detaljno i potresno svedočenje ostavio njegov čtec protosinđel dr Stefan Čakić. Episkop bački i administrator temišvarski dr Irinej Ćirić upokojio se 5. aprila 1955. u Novom Sadu, gde je i sahranjen u kripti Saborne crkve.

Nekadašnji austrougarski admiral Mikloš Horti je kao regent Mađarske i Hitlerov saveznik do 15. oktobra 1944. godine po komandnoj dužnosti povlačio odgovornost za smrt i deportaciju oko 20.000 ljudi, uglavnom Srba i Jevreja iz Bačke i Baranje. Dve godine nakon upokojenja izmučenog i teško bolesnog episkopa dr Irineja Ćirića Horti je u 88. godini preminuo kao slobodan građanin u portugalskom gradu Eštorilu.

Gorostasna figura

Episkop banatski Visarion Kostić bio je sin čuvenog prote Slobodana Kostića iz Temišvara. On je 1952. godine bio izabran i za administratora temišvarskog, ali iako rođen u Rumuniji i sa savršenim znanjem rumunskog jezika, nikada od rumunskih vlasti nije dobio odobrenje da vrši svoju dužnost. Sveštenicima i službenicima eparhije bilo je izričito zabranjeno da na bilo koji način komuniciraju sa episkopom Visarionom, čak i onda kada je on dolazio u privatnu posetu rodnom Temišvaru. Ova zabrana bila je na snazi sve do njegovog upokojenja 1. decembra 1979.  godine. Episkop Visarion počiva u Sabornoj crkvi u Vršcu.

Bilo je i takvih situacija u administriranju Eparhijom temišvarskom da njen administrator nikada nije došao u priliku da je poseti. Takav je bio slučaj sa braničevskim episkopom Hrizostomom Vojinovićem, koji je njome administrirao u periodu 1979-1980. Zato je ovaj urednik Pravoslavnog misionara i pisac Tihog glasa – na čiju inicijativu su vraćene mošti Svetog kneza Lazara u njegovu zadužbinu manastir Ravanicu – odmah za svog zamenika postavio protu Vladimira Markovića, da bi ubrzo na zasedanju Arhijerejskog sabora 1980. administraciju temišvarske i vršačke eparhije predao episkopu šumadijskom dr Savi Vukoviću.

Episkop šumadijski Sava (Foto: Wikimedia/Stevan Kragujević/po odobrenju kćerke Tanje Kragujević)
Episkop šumadijski Sava (Foto: Wikimedia/Stevan Kragujević/po odobrenju kćerke Tanje Kragujević)

Gorostasna duhovna i stvaralačka ličnost episkopa dr Save Vukovića zaslužila je da se o njoj sastavi i izda zasebna i obimna monografija. Zato je dr Saša Jašin u Arhijerejima Temišvarske eparhije najveći prostor posvetio ovom izuzetnom duhovnom pastiru. Uz svete vladiku Nikolaja (Velimirovića) i Avu Justina (Popovića), episkop Sava je, nesumnjivo, jedan od najplodnijih arhijereja-intelektualaca u istoriji naše crkve. Bibliografija njegovih radova, koju je hronološki sastavio profesor kragujevačke Bogoslovije Negoslav Jovančević, sadrži 185 naslova iz raznih tematskih oblasti. Istorijske, bogoslovske i teme iz Liturgike episkop Sava objavljivao je na srpskom i na engleskom jeziku, kojim je savršeno ovladao mnogo pre odlaska na pastirsku službu u SAD.

Srpska crkva u Rumuniji zapala je još 1919. u neredovno i teško stanje koje je potrajalo punih sedam decenija, sve do pada komunističkog režima 1989. godine. Za 16 prelomnih godina koliko je administrirao Eparhijom temišvarskom, od 1980. do 1996., episkop Sava je mudrim, strpljivim i diplomatskim naporima uspeo da sredi organizaciju eparhijskog života i da udari nove temelje za buduća pokolenja.

Episkop Sava Vuković bio je prvi srpski arhijerej koji je posle Drugog svetskog rata izdejstvovao dozvolu da poseti Eparhiju temišvarsku i da u njoj bogosluži.

„Prvi put je bogoslužio“, piše dr Jašin u Arhijerejima, „13. i 14. decembra 1980. u Sabornom hramu u Temišvaru, u kojoj liturgiji je uzelo učešće skoro celokupno sveštenstvo Eparhije temišvarske. U toku ove dve liturgije rukopoložio je svršenog bogoslova Jocu Živanovića u čin đakona i prezvitera. Ovo je bilo prvo rukopoloženje u Temišvaru od jednog srpskog arhijereja nakon 44 godine.“

Episkop Sava Vuković uspeo je da većinu svojih bogougodnih zamisli sprovede u delo do 1989. godine, kada je pao komunistički režim u Rumuniji. Osim oživljavanja verskog života Srba, on se naročito zalagao za spašavanje, zaštitu, konzervaciju i restauraciju srpskog kulturnog i umetničkog blaga u Rumuniji. U najvažnije poduhvate ove vrste spadaju, svakako, konzervatorski radovi na ikonostasu manastira Bezdina, zadužbine Jakšića, čiji prvi pouzdani pomen sa srpskom verzijom imena datira još iz 1539. godine. Za šesnaest godina koliko je administrirao Temišvarskom eparhijom episkop Sava je osnovao više pravoslavnih crkvenih opština.

U isto vreme, on se neprekidno angažovao na očuvanju i obnovi i drugih srednjovekovnih srpskih manastira u Rumuniji: Bazjaša, Zlatice, Kusića i Svetog Đurđa na Brzavi. Ponovno organizovanje Eparhije temišvarske preduzeo je 1990., kada su osnovana i tri nova arhijerejska namesništva u Rešici, Deti i Ulbeču, koja su bila ukinuta 1967. godine. Episkop Sava uspeo je u nastojanjima da se budući sveštenički kandidati Eparhije temišvarske školuju u bogoslovskim školama u otadžbini i da za vreme školovanja primaju stipendije.

Episkop šumadijski Sava (Vuković) tokom bogosluženja, 05. novembar 1995. (Foto: spc.rs)
Episkop šumadijski Sava (Vuković) tokom bogosluženja, 05. novembar 1995. (Foto: spc.rs)

U raznim svojstvima – kao glavni urednik i urednik, kao član izdavačkog saveta ili kao vodeći autor – episkop Sava Vuković je bio pokretač ili obnovitelj naših značajnih crkvenih glasila. Među njima izdvajamo Pravoslavlje, novine Srpske patrijaršije, Glasnik, službeni list Srpske pravoslavne crkve, Staza pravoslavlja, časopis Istočnoameričke i Kanadske eparhije, Banatski vesnik iz Vršca, Beseda iz Novog Sada, Kalenić, list Šumadijske eparhije i dr.

Stalni član Matice srpske episkop dr Sava Vuković postao je 1995. godine, a nakon dve godine izabran je za dopisnog člana SANU. Povodom četrdeset godina predane arhijerejske službe, koja je uključivala i njegov naučni rad u duhu pravoslavlja, episkop Sava je 2001. odlikovan Ordenom Svetog Save I stepena. Medaljom Belog anđela, visokim državnim odlikovanjem, posthumno je odlikovan „za izuzetno lično ostvarenje i doprinos u oblasti crkvene istorije i humanističkih nauka“.

Hrabri episkop Lukijan

Svoje monumentalno delo Arhijereji Temišvarske eparhije dr Saša Jašin završava sveštenoslužiteljskom biografijom sadašnjeg episkopa budimskog i administratora temišvarskog Lukijana (Pantelića). Iz njegove impresivne biografije izdvajamo da je do 1985. bio pomoćnik patrijarha Germana, kada ga je Sveti arhijerejski sabor izabrao na dužnost Episkopa slavonskog sa sedištem u Pakracu. Poveravajući mu tron pakračkih episkopa sa samo 35 godina života, od episkopa Lukijana se očekivalo da ispuni misiju zalečenja starih rana i da obnovi naše porušene bogomolje još iz vremena genocidne NDH u Drugom svetskom ratu.

Vladika Lukijan je s velikim žarom i oduševljenjem počeo da radi najpre na organizaciji i vaspostavljanju crkvenog života u Slavonskoj eparhiji. Rezultati nisu izostajali, ali je i on kao i brojni dugi arhijereji u prošlosti doživeo da gleda paljenje episkopske rezidencije i srpskih pravoslavnih crkava za vreme poslednjeg rata u bivšoj Jugoslaviji.

Episkop Lukijan je do kraja ratnih operacija u Slavoniji ostao uz svoj narod, bodrio ga je da ne klone duhom, pomagao mu na sve načine i zbrinjavao ga. Po cenu lične slobode, on je ostao uz svoju pastvu, obilazio je ratišta, hrabrio vojnike u odbrambenim rovovima, pružao utehu i nadu uplašenom i ucveljenom civilnom stanovništvu. Iz zatočeništva je pušten tek na inicijativu ruskog patrijarha Alekseja II. Nakon Bljeska, zločinačke operacije hrvatske vojske od 1. i 2. maja 1995., koja predstavlja završnicu etničkog čišćenje Srba u Slavoniji, episkop Lukijan je otišao u Ameriku kako bi pomogao mitropolitu Irineju Kovačeviću (1914-1999).

Došavši 1996. na presto temišvarskih arhijereja episkop Lukijan je nastavio plodonosni rad njegovog prethodnika, episkopa Save Vukovića, čijom rukom je i zamonašen 1979. u manastiru Divostinu. Episkop Sava je, uz patrijarha Germana i ondašnjeg episkopa niškog, a danas počivšeg patrijarha Irineja, učestvovao 1984. i u činu hirotonisanja narečenog Lukijana u Sabornoj crkvi u Beogradu. Na tron budimskih episkopa izabran je nakon što se upokojio vladika dr Danilo Krstić (1927-2002), jedan od najobrazovanijih arhijereja SPC koji je 1982. zajedno sa budućim mitropolitom Amfilohijem Radovićem objavio čuvenu knjigu Nema lepše vere od hrišćanske.

Rođen u porodici prosvetara iz Mola u Bačkoj episkop Lukijan i sam gaji ljubav prema pisanoj reči i prevodilaštvu. Tako je do sada preveo preko 10.000 stranica raznih bogoslužbenih knjiga. Zauzimanjem episkopa Lukijana 2016. prevedeno je monumentalno Jestestvoslovije Pavla Kangelca, arhimandrita srpskog manastira Sveti Đurađ ili Senđurađ na Brzavi. Za ovaj manastir koji pripada Eparhiji temišvarskoj otkriveni su u kamenu pisani dokazi da ga je 1485. iz temelja obnovio srpski despot Jovan Branković. Član Udruženja književnika Srbije postao je 2017. godine.

Episkop budimski Lukijan (Pantelić) (Foto: Snimak ekrana/Duhovnici)
Episkop budimski i administrator temišvarski g. Lukijan (Pantelić) (Foto: Snimak ekrana/Duhovnici)

Sve što je o drugim podvižničkim delima episkopa Lukijana napisano u Arhijerejima Temišvarske eparhije, i što bi pisac ovog predgovora još mogao da doda sažeto je, ipak, u jednoj jedinstvenoj i neponovljivoj, zaključnoj i zavetnoj misli Miloša Crnjanskog zapisanoj na samom kraju Druge knjige Seoba:

Bilo je seoba i biće ih večno, kao i porođaja, koji će se nastaviti.

Ima seoba.

Smrti nema!

 

(KRAJ)

 

Radovan Kalabić je književnik, istoriograf i predsednik žirija Udruženja književnika Srbije za dodelu „Nagrade Janko Veselinović za najbolji istorijski roman na srpskom jeziku“. Autor je 12 knjiga, među kojima su „Srpska emigracija“, „Grofovska vremena“ i „Ravnogorska istorija“. 

 

Naslovna fotografija: spc.rs

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Pratite nas na YouTube-u