Između prava i suverenosti

Iako se izbor patrijarha SPC primarno tiče života crkve, u tradicionalnom smislu se odnosi i na pitanje suverenosti srpske države. No kakva je pravna pozadina ovog čina?

Aktuelno pitanje vezano za datum izbora 46. patrijarha srpskog i izborno zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora na kojem treba da bude izabran jeste pitanje Srpske pravoslavne crkve, verujućeg naroda i naravno pitanje ustavno-pravnih nadležnosti koje pripadaju patrijarhu, a kojima izvršava svoju funkciju kao otac naroda u duhovnom i pravnom smislu. Ukoliko se sagleda događaj na kojem treba da se održi izborno zasedanje, zatim značaj svetosavskog trona, Pećke patrijaršije i Kosova i Metohije, ovaj događaj, koji se primarno tiče života crkve, u tradicionalnom smislu se odnosi i na pitanje suverenosti srpske države.

Patrijarhe SPC birao je Izborni Sabor: 1920, 1930, 1938, 1950. i 1958. godine. Na vanrednom zasedanju Sabora SPC 1967. godine doneta je odluka prema kojoj su odredbe koje govore o „Izbornom Saboru“ prilikom izbora patrijarha stavljene van snage (član 42-50. i stav 1. člana 52). Budući da su ove odredbe stavljene van snage, pozitivno-pravne norme aktuelnog Ustava SPC ih ne poznaju više, te centralni organ koji bira patrijarha jeste Sveti Arhijerejski Sabor.

Prema ovoj odluci, patrijarh se bira na izbornom zasedanju Sabora. On se sastaje u izborno zasedanje koje se završava izborom novog patrijarha. Konstituisanje izbornog zasedanja odnosi se na jednu ustavnu obavezu, a to je izbor 46. patrijarha Srpske pravoslavne crkve. Sastav na izbornom zasedanju Sabora je pored redovnih episkopa proširen i na aktivne vikarne episkope i mora da se održi najdalje u roku od tri meseca od dana kada se patrijaršijski tron uprazni prema ustavno-pravnim normama.

Odredbe Ustava SPC

Izborno zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora razlikuje se od redovnog i vanrednog zasedanja. Redovna zasedanja Svetog Arhijerejskog Sabora održavaju se dva puta godišnje – na proleće i jesen. Vanredna zasedanja se mogu održati u zavisnosti od crkvenih potreba i okolnosti koje uslovljavaju ovo zasedanje izvan okvira redovnog zasedanja. Izborno zasedanje, kao što je rečeno, ima jednu obavezu – izbor patrijarha, nakon čega se njegova funkcionalnost završava.

Član 45. stav 1. Ustava SPC propisuje da se „izbor Patrijarha vrši na zasedanju Svetog Arhijerejskog Sabora proširenom i aktivnim vikarnim episkopima, i to najdalje u roku od tri meseca od dana kada se patrijaršijski presto uprazni“. Ustavni rok prema ovoj normi Ustava počinje da teče od dana kada se uprazni patrijaršijski presto, i to može biti iz različitih razloga – usled bolesti, smrti ili krivice koju je učinio patrijarh.

Sveštenstvo SPC tokom opraštanja od blaženopočivšeg patrijarha Irineja u Hramu Svetog Save, 22. novembar 2020. (Foto: đakon Dragan S. Tanasijević/spc.rs)
Sveštenstvo SPC tokom opraštanja od blaženopočivšeg patrijarha Irineja u Hramu Svetog Save, 22. novembar 2020. (Foto: đakon Dragan S. Tanasijević/spc.rs)

U srpskoj istoriji postoji primer da je patrijarh German usled teške bolesti 1990. godine bio penzionisan, te je otuda bio upražnjen patrijaršijski tron, a po sili Ustava, ustavni rok počeo je da teče u roku od tri meseca dok se nije izabrao novi patrijarh – Pavle. To je prvi i jedinstveni primer u 20. veku da se novi patrijarh birao za vreme svog prethodnika koji je bio živ. Dakle, ustavni rok za izbor patrijarha srpskog je imperativan i ne može se produžavati izvan okvira propisanih Ustavom, i stoga Sveti Arhijerejski Sabor, kao organ koji vrši izbor patrijarha, mora u imperativnom ustavnom roku izabrati patrijarha Srpske pravoslavne crkve.

Mesto na kojem će Sveti Arhijerejski Sabor izabrati patrijarha nije određeno Ustavom kao što su konstituisani izborni crkveni organ, rok i način izbora. Budući da prema članu 62. Ustava SPC usled upražnjenja patrijaršijskog trona dužnost patrijarha vrši Sveti Arhijerejski Sinod, mesto gde će se konstituisati izborno zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora određuje Sveti Arhijerejski Sinod Srpske pravoslavne crkve. Mesto izbora može biti opciono: grad, crkva, manastir, hram, a tradicionalno može biti jedno od velikih sedišta Srpske pravoslavne crkve kao ambijent Kosova i Metohije, tj. Pećka patrijaršija gde se naknadno, u tradicionalnom duhu, vrši ustoličenje patrijarha, zatim Beograd itd.

Da bi na izbornom zasedanju Svetog Arhijerejskog Sabora bilo moguće birati patrijarha, potrebno je da bude prisutan određeni broj arhijereja koji čini kvorum. U članu 43. Ustava propisuje se da minimalan broj prisutnih članova arhijereja na izbornom zasedanju Svetog Arhijerejskog Sabora čini dve trećine od ukupnog broja članova Svetog Arhijerejskog Sabora. Dakle, radi mogućnosti održavanja Sabora i radi mogućnosti donošenja punovažne odluke, kvorum na izbornom zasedanju mora biti dvotrećinska većina od ukupnog broja članova Svetog Arhijerejskog Sabora.

Član 43. stav 2. propisuje da „arhijereji koji su odsutni mogu ovlastiti druge eparhijske arhijereje da mesto njih glasaju, s tim da jedan arhijerej može biti opunomoćen samo sa jednim glasom“. Ukoliko je neko od arhijereja u nemogućnosti da dođe na izborno zasedanje zbog različitih okolnosti kao što je bolest ili neka druga neprilika (prirodna katastrofa, složena epidemiološka situacija – zatvaranje aerodroma, granica itd., ili bilo koja druga fizička prepreka koja onemogućava njegovo prisustvo na izbornom zasedanju) može da opunomoći jednog arhijereja preko kojeg daje svoj glas. Dakle, jedan arhijerej daje glas preko drugog opunomoćenog arhijereja koji na izbornom zasedanju prilaže njegov glas za kandidata za kojeg se opredelio za patrijarha.

Na Saboru, prilikom izbora, potrebno je da učestvuju svi arhijereji Srpske pravoslavne crkve, a ukoliko iz predviđenih razloga nisu u mogućnosti da prisustvuju, legitimitet Sabora na izbornom zasedanju se neće umanjiti ukoliko bude prisutna dvotrećinska većina, što propisuje Ustav Srpske pravoslavne crkve članom 43. stavom 2.

Kooperativna odvojenost

Posle napada Mongola 1242. godine dolazi do razaranja Žiče, pa je arhiepiskop Arsenije Sremac arhiepiskopiju 1253. godine preneo u Peć. Srpska arhiepiskopija je 1436. godine proglašena za patrijaršiju. Pećka patrijaršija je tradicionalno sedište u kojem su vekovima bili ustoličavani srpski patrijarsi. Kao i danas, ustoličenje patrijarha u Pećkoj patrijaršiji je akt koji po sebi ima integritet i važnost, i u tradicionalnom duhu održava kontinuitet sa srpskom identitetskom prošlošću koja je i danas realnost srpskog naroda.

Ambijent Kosova i Metohije za ustoličenje patrijarha je de facto i de iure dokaz da su Kosovo i Metohija kolevka srpske države. Ovaj akt nema samo važnost za crkvene interese, nego se akt ustoličenja srpskog patrijarha u Pećkoj patrijaršiji reflektuje i na striktno državne interese potvrđujući proklamaciju u preambuli Ustava Republike Srbije „da su Kosovo i Metohija sastavni deo teritorije Srbije“. Dakle, ovaj akt se može razumeti kao akt očuvanja teritorijalnog suvereniteta i identitetskog integriteta.

Pećka patrijaršija (Foto: Katarina Steljić/Novi Standard)
Pećka patrijaršija (Foto: Katarina Steljić/Novi Standard)

Ukoliko dođe do komplikacije sa epidemiološkom situacijom i uvođenja zemlje u vanredno stanje, postavlja se pitanje da li se može ili mora produžiti imperativni ustavni rok za izbor patrijarha. U petoj glavi Ustava Republike Srbije, u članu 99. koji se bavi nadležnostima Narodne skupštine Republike Srbije u stavu 1. tački 5. propisuje se da Skupština Republike Srbije „odlučuje o miru i proglašava ratno i vanredno stanje“. U članu 200. stavu 1. Ustava propisuje se da kada javna opasnost ugrožava opstanak države ili građana (i vernika SPC), Narodna skupština proglašava vanredno stanje.

U stavu 2. ovog člana propisuje se da odluka o vanrednom stanju važi najduže 90 dana i po isteku ovog roka Narodna skupština odluku može produžiti za još 90, većinom od ukupnog broja narodnih poslanika. Ukoliko Narodna skupština nije u mogućnosti da se sastane (javna opasnost – kao npr. brzo širenje koronavirusa i drugo) odluku o proglašenju vanrednog stanja donose predsednik Republike, predsednik Narodne skupštine i predsednik Vlade po istim uslovima kao i Narodna skupština.

Sada se postavlja pitanje da li se ovo odnosi i na crkvu koja ima svoju autonomiju u izvršavanju svojih crkveno-pravnih obaveza. Sa jedne strane, može se tvrditi da bi se moglo održati izborno zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora (pod strogom opreznošću i socijalnom distancom) bez obzira što je država uvedena u vanredno stanje. Kako? Prema članu 11. Ustava Republike Srbije proklamuje se svetovnost države gde su država i crkva odvojene, te svaka od ove dve institucije funkcioniše u okviru svojih nadležnosti. S druge strane, u slučaju vanrednog stanja imperativni ustavni rok koji propisuje Ustav Srpske pravoslavne crkve članom 45. stavom 1. za izbor patrijarha bio bi produžen saglasnošću Svetog Arhijerejskog Sabora.

Nakon skupštinskog ukidanja vanrednog stanja, Sveti Arhijerejski Sinod bi odmah morao da sazove Sveti Arhijerejski Sabor u izborno zasedanje na kojem bi se izabrao patrijarh. Godine 2006. Ustavni sud Republike Srbije definisao je princip svetovnosti ili sekularnosti kao princip kooperativne odvojenosti, a to znači da iako su država i crkva odvojene one sarađuju u cilju obostranog i opšteg interesa.

Zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora u Patrijaršijskom dvoru u Beogradu, 11. maj 2019. (Foto: spc.rs)
Zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora u Patrijaršijskom dvoru u Beogradu, 11. maj 2019. (Foto: spc.rs)

Otuda, crkva bi u slučaju vanrednog stanja trebalo da produži imperativni ustavni rok za izbor patrijarha i bude saglasna sa opštom situacijom, jer su državljani i vernici jedan te isti narod države Srbije. Ukoliko bude postojala mogućnost da zaseda 250 poslanika Narodne skupštine, onda postoji i mogućnost da se održi izborno zasedanje Svetog Arhijerejskog Sabora Srpske pravoslavne crkve.

 

Miljan Lazović je saradnik Instituta za evropske studije i doktorand na Teološkom i Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: spc.rs

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Pratite nas na YouTube-u