Tajna srpskog nacionalnog identiteta

Bez obzira na uticaje savremenog doba i moralnu, duhovnu i političku krizu u kojoj se nalazi srpski narod, srpska ideologija i dalje počiva na Svetom Savi i Kosovskom zavetu

Pojam nacionalnog kulturnog identiteta podrazumeva samorazumevanje određene nacionalne zajednice, kao odgovor na pitanje o tome šta je čini jedinstvenom celinom, šta čini osnovu njenog istorijskog iskustva i šta čini smisao njenog istorijskog postojanja. Srpski nacionalni identitet duboko je ukorenjen u kulturnim i religijskim pretpostavkama, koje su postavljene već u srednjem veku, i to pre svega u ličnosti Svetog Save Srpskog i događaju Kosovskog boja, odnosno njegovoj simboličko-mitotvornoj transformaciji u Kosovski zavet.

Sveti Sava Srpski rođen je 1175. godine kao Rastko Nemanjić, sin srpskog župana Stefana Nemanje, utemeljivača dinastije Nemanjića, koja će vladati Srbijom u većem delu srednjeg veka, i koja će Srbiju utemeljiti kao državu i (proto)naciju, sa jasnim kontinuitetom sve do danas. Jedan sin Stefana Nemanje, Stefan Prvovenčani, postao je prvi srpski kralj, dok se Rastko zamonašio na Svetoj Gori Atonskoj i postao prvi arhiepiskop srpske autokefalne crkve. Sava je izdejstvovao autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, koja je građena uporedo sa borbom za  političku samostalnost u odnosu na Vizantiju i zapadne zemlje. Pored utemeljivanja crkvenog života i organizacije, Sava je postavio osnove srpske prosvete, kulture, zakonodavstva i zdravstva.

Ako su Stefan Nemanja i Stefan Prvovenčani čvrsto utemeljili srpsku državu, Sava je postavio osnove njenog identiteta, koji će počivati na određenom skupu ideja i vrednosti koje do danas predstavljaju moralni i duhovni orijentir srpskom narodu. Sava je, najpre, pišući žitije svog oca, postavio osnove srpske vladarske ideologije, vladarske ideologije dinastije Nemanjića To žitije će postati obrazac žitija ostalih srpskih vladara iz ove dinastije, od kojih će većina biti proslavljeni kao svetitelji. Obrazac vladara prema ovoj ideološkoj matrici predstavlja ličnost visokog morala, čvrste vere, ali i jake volje sposobnu da na sebe preuzme teret vladanja, što podrazumeva i donošenje teških odluka.

Nasleđe Svetog Save

Vladar mora da čuva ravnotežu između političkog idealizma i političkog realizma. Pod političkim idealizmom ovde podrazumevamo čvrsto zastupanje izvesnih vrednosti i načela, po cenu lične žrtve i preuzimanja odgovornosti za opštenarodno stradanje. U srpskom srednjem veku, ove vrednosti su u prvom redu podrazumevale vrednosti pravoslavnog hrišćanstva, kao i očuvanja duhovne nezavisnosti – kako od Vizantije (autokefalnost) tako i od katoličkog Zapada, a kasnije i od islama. Vladar je, dakle, čak pre očuvanja političke nazavisnosti morao da bude čuvar duhovne nezavisnosti, odnosno čistote pravoslavne vere. To se potvrđivalo zadužbinarskom aktivnošću Nemanjića, koji su sagradili izuzetno veliki broj manastira i crkava, od kojih mnoge i danas postoje i čuvaju kontinuitet ne samo kulture, nego i crkvenog života.

Dinastija Nemanjića je svoj istorijski i simbolički legitimitet gradila na ikonizaciji Loze Jevsejeve, u čemu su postojao zametak shvatanja celog srpskog naroda kao Novog Izrailja, izabranog naroda Božijeg. To podrazumeva da je već u srednjem veku postojala predstava o metaistorijskoj ulozi srpskog naroda, koja nije podrazumevala osvajanja teritorija, demografsku ekspanziju i visoke civilizacijske domete, već očuvanje duhovne nezavisnosti i čistote vere.

Svetorodna loza Nemanjića, freska unutar manastira Visoki Dečani (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)
Svetorodna loza Nemanjića, freska unutar manastira Visoki Dečani (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

Pod političkim realizmom podrazumevamo realno sagledavanje pozicije u kojoj se nalazi srpski narod, najpre na granici hrišćanskog Istoka i Zapada, a potom na granici hrišćanskog i islamskog sveta. Politički realizam je podrazumevao nužnost očuvanja političke ravnoteže između velikih sila, kao i očuvanja unutrašnjeg jedinstva. Uloga vladara je u ovom smislu bila veoma važna. Sveti Sava je svojim delom postavio temelje i političkog realizma. U žitiju svog oca Stefana Nemanje istakao je događaj pomirenja zavađene braće, sinova Stefana Nemanje, koje je Sveti Sava pomirio nad netruležnim i mirotočivim moštima njihovog zajedničkog oca.

Sava je takođe bio vešt dilomata, koji je ulazio u vrlo uspešne razgovore sa predstavnicima različitih naroda, kultura i vera. Politički realizam podrazumevao je utvrđivanje prioriteta, šta je ono što se privremeno ili čak trajno može žrtvovati pred pritiskom neprijatelja, a šta ne. Naglašena svest Srba o prolaznosti svega ovozemaljskog podrazumevala je da jedini apsolutni kriterijum koji određuje granicu političkog realizma očuvanje duhovne nezavisnosti i čistote vere.

Spoj političkog idealizma i realizma, koji je duhovno utemeljio Sava Nemanjić, proizilazio je i iz njegovog ličnog životnog i duhovnog iskustva. On je bio čovek iz vladarske porodice, širokog obrazovanja, ali pre svega svetogorski monah, isihasta, kod koga su duhovni svet i duhovno iskustvo imali prioritet nad ličnim, kulturnim ili etničkim razlikama koje postoje među ljudima. Svaka saradnja, svaki kulturni uticaj je dozvoljen i poželjan, dok ne ugrožava čistotu tog duhovnog iskustva. Sava je utemeljio jednu otvorenu kuturnu matricu, kulturu otvorenosti pred različitim kulturnim uticajima, kao i pred uticajima paganske prošlosti, baš zato što je prioritet bilo očuvanje same suštine, onog neprolaznog.

Veru ne čuvaju samo vladari, plemstvo i sveštenstvo, nego i čitav narod, koji sebe treba da vidi kao jedinstveno telo, koje ima istorijsku i duhovnu misiju. U tom smislu, pripadnost narodu nije toliko etnička, koliko duhovna kategorija. Srbi su jedini pravoslavni narod koji ima običaj Krsne slave – praznovanja svetitelja, zaštitnika porodice. To je uspomena na dan kada su nečiji porodični preci primili hrišćanstvo. To je živo, liturgijsko sećanje, obeleženo hlebom, vinom, molitvom, pokajanjem i izmirenjem.

Snaga Kosovskog zaveta

Svetovni vrhunac dinastije Nemanjića dosegnut je za vreme cara Dušana, u drugoj polovini 14. veka, kada je Srbija postala carstvo i značajno proširila svoje teritorije. Međutim, posle smrti cara Dušana i vladavine njegovog nemoćnog sina, zemlja je podeljena između snažnih plemićkih porodica. Tako razjedinjena, Srbija nije mogla da se odupre moćnom Osmanskom carstvu. Iako istorijski  nije predstavljao kraj srednjovekovne srpske države, boj na Kosovu predstavlja njen simbolički kraj, koji ujedno predstavlja i potvrdu njenog istorijskog smisla.

U boju na Kosovu srpska vojska nije doživela vojnički poraz, napredovanje Turaka je zaustavljeno, ali je izginuo veliki deo srpske vlastele i naroda. U bici su stradali i srpski knez Lazar Hrebeljanović i turski sultan Murat. U crkvenoj i narodnoj svesti ovaj događaj zapamćen je i osmišljen kao svesno žrtvovanje, opredeljenje za Carstvo Nebesko umesto carstva zemaljskog. Ideja o prvenstvu duhovnog nad svetovnim ovde je dobila konkretnu potvrdu. Pred mogućim gubitkom državne i duhovne nezavisnosti, koja bi podrazumevala očuvanje života i privilegije za elitu, srpski knez Lazar opredeljuje se za stradanje.

Spomenik knezu Lazaru u Ćupriji (Foto: Tanjug/Dušan Aničić)
Spomenik knezu Lazaru u Ćupriji (Foto: Tanjug/Dušan Aničić)

Pored velikih ljudskih žrtava, Srbija će ubrzo posle ove bitke izgubiti političku nezavisnost, ali ne i duhovnu. Kosovski zavet podrazumevao je upravo vernost čistoti vere i duhovnoj nezavisnosti, čak i u odsustvu države, njenih institucija i vladara, odnosno u odsustvu političke nezavisnosti. Tako nešto teško da bi bilo moguće upravo bez Kosovskog zaveta, kao trajnog opredeljenja za duhovne umesto ovozemaljskih, prolaznih vrednosti, što postaje misija čitavog naroda, a ne samo njegove privilegovane elite, koja je u doba viševekovnog ropstva pod Turcima ionako bila iskorenjena.

Jedinstvo crkve i naroda, veru u važnost duhovne nezavisnosti kao osnove i za političku nezavisnost u periodu ropstva pod Turcima čuva pravoslavna crkva, očuvanjem živog crkvenog života, ali i narodni pevači koji opevavaju slavnu srpsku prošlost i Kosovski zavet, najavljujući oslobođenje i obnovu svoje zemlje i naroda, kao i hajduci, pobunjenici protiv turskog nasilja, koji su takođe proslavljeni u narodnim pesmama i podržani od strane sveštenstva.

Bitno je pomenuti da je knez Lazar, iako nije pripadao dinastiji Nemanjića, bio nastavljač njene ideje o jedinstvu svetovnog i duhovnog. On je bio zaštitnik monaha-isihasta, koji su često bili proganjani u Vizantiji i njegovo opredeljenje za Carstvo Nebesko umesto carstva zemaljskog nije bilo slučajno, nego je bilo plod njegovog duhovnog iskustva.

Obnova srpske države posle oslobođenja od Turaka u 19. veku počivala je upravo na ličnosti Svetog Save i Kosovskom zavetu, kao potvrda težnji srpskog naroda prema očuvanju kontinuiteta, odnosno misiji očuvanja čistote vere i duhovne nezavisnosti. Srbi su loše prolazili kada god bi ovozemaljske interese pretpostavljali duhovnim, i njihova želja za očuvanjem nezavisnosti i autonomije nekada se graničila sa samoubistvom. Srbi često nisu posvećeni liturgijskom životu, ali su spremni, čak i kada ne deluju kao posebno verujući, da stradaju za veru.

Bez obzira na uticaje savremenog doba i moralnu, duhovnu i političku krizu u kojoj se nalazi srpski narod, implicitna srpska ideologija i dalje počiva na Svetom Savi i Kosovskom zavetu. Sveti Sava obavezuje na prihvatanje ovog sveta uz njegovo duhovno osmišljavanje, dok Kosovski zavet ne teži ka ostvarivanju ličnog i kolektivnog smisla ovde na zemlji, u obliku ostvarenja nekog zemaljskog raja, nego u ispunjenju smisla, koji je dostižan tek u Carstvu Nebeskom, po Vaskrsenju. Sveti Sava nam poručuje da treba aktivno živeti i stvarati, ali uvek uz svest da sve činimo pred licem Božijim.

Kosovski zavet nam svedoči da nema Vaskrsenja bez smrti, i da se tek u Vaskrsenju ispunjava smisao naših prolaznih ovozemaljskih života. Svi mi se spasavamo i vaskrsavamo kao pojedinci, pojedinačne ličnosti, ali kao deo kolektivnog tela Hristovog, osveštanog ličnom i kolektivnom, svesnom i smislenom žrtvom u ime vrednosti koje prevazilaze naše ovozemaljsko postojanje i bilo šta prolazno.

Vaskrsenje Hristovo, freska unutar manastira Visoki Dečani (Foto: decani.org)
Vaskrsenje Hristovo, freska unutar manastira Visoki Dečani (Foto: decani.org)

Zbog toga, očuvanje Kosova i Metohije u sastavu Srbije, koje se nalazi pod okupacijom albanskih separatista i NATO, za Srbe nije samo političko i teritorijalno pitanje, već najdublje pitanje očuvanja zajednice i istorijskog i duhovnog smisla njenog postojanja.

 

Skraćena verzija teksta koji je pod naslovom „Sveti Sava Srpski i Kosovski zavet kao osnova srpskog kulturnog i nacionalnog identiteta“ objavljen u zborniku naučne konferencije „Pravoslavlje u istorijskoj sudbini slovenskih naroda“ održane u gradu Gorki u Belorusiji početkom aprila 2021. godine. Na konferenciji su učestvovali autori iz Belorusije, Poljske, Slovačke, Rusije, Grčke i Srbije.

 

Vladimir Kolarić je prozni i dramski pisac, teoretičar umetnosti i kulture, autor knjige „Hrišćanstvo i film“. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: Wikimedia/desdenotanlejos.files.wordpress.com

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Pratite nas na YouTube-u